ଚିତ୍ତବଗ୍ଗ (ମନ ଅଧ୍ୟାୟ)
ଧମ୍ମପଦର 33-43 ଶ୍ଲୋକ: ଅସ୍ଥିର ମନକୁ ରକ୍ଷା କରିବା କଷ୍ଟକର ଅଟେ, ତଥାପି ଦମିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଦିଗରେ ନିର୍ଦେଶିତ ମନ ସତ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଭୟଭିତିର ମୋକ୍ଷ ଆଣେ।
ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ
ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନକୁ, ଯାହା ଦୁର୍ନିବାର ଓ ଦୁର୍ନିଗ୍ରହ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାକୁ ସିଧା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଧନୁର୍ଧର ତୀରକୁ ସିଧା କରେ।
ଶ୍ଲୋକ 1
ଯେପରି ଜଳରୁ ଉଠାଇ ଶୁଖିଲା ସ୍ଥାନରେ ପକାଇଲେ ମାଛ ଛଟପଟ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହି ମନ ମାରଧର୍ମ (ପାପର ଅଧିଷ୍ଠାନ) ତ୍ୟାଗ କରିବା ପାଇଁ ଛଟପଟ ହୁଏ।
ଶ୍ଲୋକ 2
ଦୁର୍ନିଗ୍ରହ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା ସେଠାରେ ପତିତ ହେଉଥିବା ମନର ଦମନ କଲ୍ୟାଣକର; ବଶୀଭୂତ ମନ ସୁଖ ଆଣିଦିଏ।
ଶ୍ଲୋକ 3
ଅତି ଦୁର୍ଦର୍ଶ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା ସେଠାରେ ପତିତ ହେଉଥିବା ମନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରକ୍ଷା କରେ; ସୁରକ୍ଷିତ ମନ ସୁଖ ଆଣିଦିଏ।
ଶ୍ଲୋକ 4
ଯେଉଁ ମନ ଦୂରଗାମୀ, ଏକାକୀ ବିଚରଣକାରୀ, ଶରୀରହୀନ ଓ ଗୁହାରେ (ହୃଦୟରେ) ବାସ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ତାକୁ ସଂଯମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମାର (ମୃତ୍ୟୁ)ର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଶ୍ଲୋକ 5
ଅସ୍ଥିର ଚିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର, ଯେ ସଦ୍ଧର୍ମ ଜାଣେ ନାହିଁ, ଓ ଯାହାର ପ୍ରସାଦ (ଶ୍ରଦ୍ଧା) ଚଞ୍ଚଳ, ତାହାର ପ୍ରଜ୍ଞା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଶ୍ଲୋକ 6
ଯାହାର ଚିତ୍ତ ରାଗରେ ଆର୍ଦ୍ର ନୁହେଁ, ଯାହାର ମନ ଦ୍ୱେଷରେ ଆହତ ନୁହେଁ, ଯେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଉଭୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ତାହାର ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
ଶ୍ଲୋକ 7
ଏହି ଶରୀରକୁ ମୃତ୍ତିକା ପାତ୍ର ପରି ଜାଣି, ଏହି ମନକୁ ନଗର ପରି ସ୍ଥାପନ କରି, ପ୍ରଜ୍ଞା ଅସ୍ତ୍ରରେ ମାର (କ୍ଲେଶ) ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଜୟ କରିବା ପରେ ତାକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆସକ୍ତିହୀନ ହୋଇ ରୁହ।
ଶ୍ଲୋକ 8
ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଶରୀର ଅଳ୍ପକାଳ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ଶୟନ କରିବ; ଚେତନାହୀନ, ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ କାଠଖଣ୍ଡ ପରି ହୋଇଯିବ।
ଶ୍ଲୋକ 9
ଶତ୍ରୁ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଯାହା କରେ, କିମ୍ବା ବୈରୀ ବୈରୀ ପ୍ରତି ଯାହା କରେ, ମିଥ୍ୟା ଦିଗରେ ପ୍ରଣିହିତ ମନ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପ (ଅମଙ୍ଗଳ) କରେ।
ଶ୍ଲୋକ 10
ମାତା, ପିତା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାତି ଯାହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସମ୍ୟକ୍ ଦିଗରେ ପ୍ରଣିହିତ ମନ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେୟ (ମଙ୍ଗଳ) କରେ। ଚିତ୍ତବର୍ଗ ତୃତୀୟ ସମାପ୍ତ।
ଶ୍ଲୋକ 11
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ପ୍ରତିଦିନ କିମ୍ବା ଶୁଭ ତିଥିରେ
ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ
ଘିଅ ଦୀପ, ଧୂପ, ତାଜା ଫୁଲ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ
- ମାନସିକ ଶାନ୍ତି, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଓ ସକାରାତ୍ମକ ଶକ୍ତି
ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଧମ୍ମପଦ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉପଦେଶର ସଂଗ୍ରହ। ଏହାର ଚିତ୍ତବଗ୍ଗ ଅଧ୍ୟାୟଟି ମନର ପ୍ରକୃତି ଓ ତାକୁ ଯେପରି ବଶରେ ଆଣି ସୁଖ ପାଇହେବ, ସେ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଉପାସକମାନେ ଧ୍ୟାନ ଓ ପାଠ କରିବା ସମୟରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
ଏହି ପାଠ ବିଷୟରେ
ରଚୟିତା: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
ଅଧ୍ୟାୟ ପରିଚୟ
ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକ ଧମ୍ମପଦର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ 'ଚିତ୍ତବଗ୍ଗ' (ମନ ବିଭାଗ)ରୁ ନିଆଯାଇଛି। ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଧମ୍ମପଦରେ ୪୨୩ ପଦ ରହିଛି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନର ପ୍ରକୃତି ଓ ତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ମନର ଚଞ୍ଚଳତା
ପ୍ରଥମ ପଦ (୩୩)ରେ ମନକୁ ତୀରବାଣର ନିର୍ମାତା ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି — ଯେପରି ଜଣେ କାରିଗର ବକ୍ର ତୀରକୁ ସିଧା କରେ, ସେହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ସିଧା କରେ। ଦ୍ବିତୀୟ ପଦ (୩୪)ରେ ମନକୁ ଜଳଠାରୁ ବାହାରକୁ ଫିଙ୍ଗା ଯାଇଥିବା ମାଛ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଓ ଛଟପଟ ହେଉଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନର ଲାଭ
ତୃତୀୟ ପଦ (୩୫)ରୁ ପଞ୍ଚମ ପଦ (୩୭) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଯେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଦମିତ ମନ ସୁଖ ଆଣେ (ଚିତ୍ତଂ ଦନ୍ତଂ ସୁଖାବହଂ)। ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ମାରବନ୍ଧନ (ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ)ରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠାରେ 'ମାର' କହିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ବା ବାଧାବିଘ୍ନକୁ ବୁଝାଯାଏ।
ମନର ସ୍ୱଭାବ
ଷଷ୍ଠ ପଦ (୩୭)ରେ ମନକୁ ଦୂରଗାମୀ, ଏକାକୀ ବିଚରଣକାରୀ, ଶରୀରବିହୀନ ଓ ଗୁହାରେ (ହୃଦୟ) ବାସ କରୁଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହା ସୂଚାଏ ଯେ ମନ ନିରାକାର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତଥାପି ଏହାକୁ ସଂଯମ କରି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ।
ଶେଷ ପଦର ଚେତାବନୀ
ଦଶମ ପଦ (୪୩)ରେ କୁହାଯାଇଛି — ମାତା-ପିତା ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଯାହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଠିକ୍ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ (ସମ୍ମାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ) ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କଲ୍ୟାଣ କରେ। ଅର୍ଥାତ୍, ବାହ୍ୟ ସହାୟତା ଅପେକ୍ଷା ମନର ସଜ୍ଜନ (ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା) ହିଁ ପ୍ରକୃତ ମଙ୍ଗଳ ଆଣିଥାଏ।
Buddha
ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ରୁ ଅଧିକ
ସବୁ ଦେଖନ୍ତୁସମ୍ପର୍କିତ ଶିକ୍ଷା
ସେହି ଶିକ୍ଷା, ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ