चित्तवर्गः (मानसप्रकरणम्)
धम्मपदस्य अनेके श्लोकाः: चञ्चलं मनः रक्षणीयं कठिनम् अस्ति, तथापि नीयन्त्रितं सु-दिक्पथे प्रेरितं मनः परमं सुखं भयमोचनं च प्रयच्छति।
पद्यानि
चञ्चलं लघु च मनः यत्रकुत्रापि प्रधायि, रक्षितुं नियन्तुञ्च कठिनम्, तद् बुद्धिमान् पुरुषः ऋजु करोति, यथा इषुकारः इषुम्।
श्लोकः 1
शुष्कभूमौ निक्षिप्तो मत्स्यः इव, जलीयवासात् उद्धृतः, अयं मनः वेपते, मारस्य विषयेभ्यः पलायितुं प्रयतमानः।
श्लोकः 2
नियन्तुम् कठिनम्, चञ्चलं, यत्रकुत्रापि गच्छति—मनसो दमनं कल्याणकरम्; दमितं मनः सुखम् आवहति।
श्लोकः 3
अतिसूक्ष्मं दुर्दृश्यं च, यत्रकुत्रापि गच्छति—धीमान् मनः रक्षति; रक्षितं मनः सुखम् आवहति।
श्लोकः 4
दूरगामी, एकाचरः, शरीररहितः, गुहायां शयानः—ये मनः संयच्छन्ति, ते मारस्य पाशात् मुच्यन्ते।
श्लोकः 5
अस्थिरमनस्कस्य, सद्धर्मम् अविदुषः, अस्थिरश्रद्धस्य, प्रज्ञा न परिपूर्णतां गच्छति।
श्लोकः 6
यस्य मनः अनाहतम्, चेतः चाञ्चल्यरहितम्, पुण्यपापे उभे त्यक्तवतः—जागरूकस्य कुतोऽपि भयं नास्ति।
श्लोकः 7
इमं देहं मृण्मयघटवत् ज्ञात्वा, इमं च मनः दुर्गवत् स्थापयित्वा, प्रज्ञाशस्त्रेण मारं योद्धव्यम्; जितं रक्षितव्यम्, असक्तेन च स्थातव्यम्।
श्लोकः 8
अचिरादेव अयम् देहः पृथिव्यां शयिष्यते, त्यक्तः, चैतन्यहीनः, निरर्थककाष्ठवत्।
श्लोकः 9
शत्रुरपि शत्रोः यत् किञ्चित् कुर्याद्वा द्वेषी द्वेषिणः, कुप्रयुक्तं मनः ततोऽपि महत्तरीं क्षतिं कर्तुं शक्नोति।
श्लोकः 10
न माता न पिता न वा कोऽपि अन्यो बन्धुः तावत् पुण्यं कर्तुं शक्नोति, यावत् सुप्रयुक्तं मनः।
श्लोकः 11
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
धम्मपदं बौद्धधर्मस्य प्राचीनं पवित्रं ग्रन्थं अस्ति, यत्र बुद्धस्य उपदेशाः संगृहीताः सन्ति। चित्तवर्गः अथवा मनसंबन्धी प्रकरणं एतस्य तृतीयो वर्गः वर्तते। मनस्य स्वभावं, तस्य अस्थिरतां, नियन्त्रणार्थं च आवश्यकताम् इदं वर्णयति। नीयन्त्रितमनः सुखं दुःखमोचनं च प्रयच्छति इत्येतद् बौद्धसन्तवादो भवति। दीर्घकालीनं परम्परां पुष्टं एतद् ग्रन्थं बुद्धार्थिभिः सर्वदा अध्ययितमानं अस्ति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
स्रोतम्
एते श्लोकाः धम्मपदस्य 'चित्तवर्ग'तः (चित्तप्रकरणात्) आगताः, यः ४२३ श्लोकानां मूलो बौद्धग्रन्थाः अस्ति। धम्मपदं पालि-त्रिपिटकस्य भागोऽस्ति, यः नीतिशास्त्रस्य, चित्तप्रशिक्षणस्य, विमुक्तिविषयकस्य च संक्षिप्तस्य स्मरणीयस्य च उपदेशस्य कृते सम्यक् पूज्यते।
बाणकारस्योपमा
प्रथमे श्लोके मनसः प्रशिक्षणं बाणकारस्य बाणऋजुकरणेन सह तुल्यते। यथा शिल्पकारः बाणं तातयति नमयति च यथार्थं कर्तुम्, तथैव बुद्धिमान् व्यक्तिः चञ्चलं दुर्दृढं च मनः सातत्येन स्थिरीकरोति। एतत् चित्रणं सूचयति यत् मानसमैशिकायै कौशल्यस्य पुनरावृत्तानां प्रयासानां च आवश्यकता वर्तते।
शुष्कभूमौ मत्स्यः
द्वितीये श्लोके मनः शुष्कभूमौ निक्षिप्तो मत्स्य इव वर्ण्यते: स तु प्रस्पन्दते वेपते च तीव्रम ्। तथैव अप्रशिक्षितं मनः यदा स्वाभिकाङ्क्षातः अपन्यते तदा वेपते। अयं श्लोकः शान्तिं प्राप्तुं सांसारिकसक्तानां त्यागाय प्रेरयति।
दुर्गवत् मनः
सप्तमे श्लोके चमत्कारी द्विविधोपमा युज्यते — शरीरं मृण्मयभाण्डवत् अस्ति, मनः तु सुदुर्गवत् नगरवत् उपमीयते। प्रज्ञाशस्त्रेण मनः रक्षितव्यम्, मारं (क्लेशरूपं) जित्वा च विजयेऽसक्तो भवेत्। इदं सतर्कमांतरिकं संरक्षणं प्रोत्साहयति।
अनुपम उपकारकः
नवमदशमौ श्लोकौ वदत यत् कोऽपि शत्रुरपि शत्रवे तावत् हानिं न करोति यावतीम् अनिर्दिश्टं मनः कर्तुं शक्नोति, नापि माता न पिता न च कश्चिदपि बन्धुः तावत् हितं कर्तुं शक्नोति यावत् सुप्रयुक्तं मनः। इदम् मनसः सर्वोपरि भूमिकां प्रकाशयति — तत् दुःखस्य मूलकारणं शाश्वतसुखस्य साधनं चोभयमस्ति।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता