धर्मपदे यमकवर्गः (Yamaka Vagga)
धर्मपदस्य यमकवर्गः (गाथा 1-20) इमं ग्रंथं आरभते, शिक्षयति यत् मनः सर्वान् अनुभवान् गृहीतुं शक्नोति, द्वेषभावेन नय, प्रेमेन एव शत्रुता निवर्तते।
पद्यानि
मनःपूर्वगाः धर्माः मनःश्रेष्ठाः मनोमयाः। यदि दुष्टेन मनसा भाषते वा करोति वा, ततः दुःखं तम् अनुगच्छति यथा चक्रं गवां पदम् अनुगच्छति।
श्लोकः 1
मनःपूर्वगाः धर्माः मनःश्रेष्ठाः मनोमयाः। यदि प्रसन्नेन मनसा भाषते वा करोति वा, ततः सुखं तम् अनुगच्छति यथा अवियुक्ता छाया।
श्लोकः 2
"स माम् अवोचत्, स माम् अताडयत्, स माम् अजयत्, स माम् अहार्षीत्" — एवंचिन्तकानाम् द्वेषः न शाम्यति।
श्लोकः 3
"स माम् अवोचत्, स माम् अताडयत्, स माम् अजयत्, स माम् अहार्षीत्" — न एवंचिन्तकानाम् द्वेषः शाम्यति।
श्लोकः 4
इह हि द्वेषः द्वेषेण नैव शाम्यति कदाचन; अद्वेषेणैव शाम्यति — एषः सनन्तनः धर्मः।
श्लोकः 5
ये न जानन्ति मरणं प्राप्स्यामः इति, ते विवदन्ते। ये तु एतत् सत्यं जानन्ति, ते विरोधम् उपशमयन्ति।
श्लोकः 6
यः प्रियम् आरमति, असंयतेन्द्रियः, अमितभोजी, आलस्यी, हीनवीर्यः — तं मारः अभिभवति यथा वायुः दुर्बलम् वृक्षम्।
श्लोकः 7
यः अप्रियम् आरमति, संयतेन्द्रियः, मितभोजी, श्रद्धालुः, आरब्धवीर्यः — तं मारः न अभिभवति यथा वायुः शैलम् न कम्पयति।
श्लोकः 8
यः मलिनः, कासायवस्त्रं परिदधाति, सत्यम् वा संयमम् वा न अस्ति — सः न तस्य वस्त्रस्य अर्हति।
श्लोकः 9
यः मलम् प्रहीणः, शीलेषु सुप्रतिष्ठितः, सत्यसंयमसम्पन्नः — सः एव तस्य वस्त्रस्य अर्हति।
श्लोकः 10
ये असारे सारं मन्यन्ते सारे च असारं, मिथ्यासङ्कल्पनिमग्नाः ते सारं न प्राप्नुवन्ति ।
श्लोकः 11
ये सारं सारतो जानन्ति असारं च असारतः, सम्यक्सङ्कल्पविहारिणः ते सारं प्राप्नुवन्ति ।
श्लोकः 12
यथा दुष्टच्छन्ने गृहे वृष्टिः प्रविशति, तथा रागः अभाविते चित्ते प्रविशति ।
श्लोकः 13
यथा सुच्छन्ने गृहे वृष्टिः न प्रविशति, तथा रागः सुभाविते चित्ते न प्रविशति ।
श्लोकः 14
इह सः शोचति, परत्र सः शोचति, पापकर्मकारी उभयोर्लोकयोः शोचति । सः शोचति परितपते स्वकर्मणां मलं दृष्ट्वा ।
श्लोकः 15
इह सः नन्दति, परत्र सः नन्दति, पुण्यकर्मकारी उभयोर्लोकयोः नन्दति । स नन्दति मोदते स्वकर्मणां शुद्धिं दृष्ट्वा ।
श्लोकः 16
इह सः दुःखते, परत्र सः दुःखते, पापकर्मकारी उभयोर्लोकयोः दुःखते । ‘पापं मये’ति दुःखते, दुर्गतिं प्रजन् विशेष दुःखते ।
श्लोकः 17
इह सः मोदते, परत्र सः मोदते, पुण्यकर्मकारी उभयोर्लोकयोः मोदते । ‘पुण्यं मये’ति मोदते, सुगतिं प्राप्तं विशेष मोदते ।
श्लोकः 18
यस्तु बह्वपि शास्त्रमुदीरयेत् , न कर्म सति । स उदानं वना सर्वागवइव पुरः परान् गवांगणकः न श्रमण्यफलं लभते ।
श्लोकः 19
यस्तु अल्पं शास्त्रं उदीरयेत (श्रुणोति वा) धर्मेण वर्तते भावतः, रागं द्वेशं च मोहं च प्रहाय , सुयुक्तं विरक्तं चित्तं अस्येत्, ग्र हो य: निरपेक्ष, असंगो इहामुत्र, स श्रमण्यफलानि भजते ।
श्लोकः 20
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
एष अध्यायः पाली भाषायाः धर्मपदे (खुद्दक निकाय, पाली त्रिपिटक), यमकवर्गे, गाथासु 1-20 स्थितः। धर्मपदं बुद्धं प्रति आरोपितानां वचनानां संग्रहः, यः थेरवाद बौद्धधर्मस्य पाली त्रिपिटकस्य भागः। द्वंद्वगाथा अध्यायः परंपरया ध्यान नैतिक शिक्षा च मूलभूत पाठ्य इति गीयते। इदं सर्वैः ज्ञातं बौद्ध पवित्र ग्रंथानां सु्यतरम्, यस्मादार्षकमण स्वामी सामान्य अनुयायी च इदं संक्षिप्तं गहनं च मार्गदर्शनं प्रति अध्ययनं कुर्वन्ति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
लेखकत्वं आदि
धर्मपदं बुद्धं प्रति आरोपितानां वचनानां संग्रहः, यः पाली कैनोनात् प्रायः प्रथम शताब्दी ईसापूर्वे संकलितः। यमकवर्गः तस्य आद्य अध्यायः, यः मूलविषयं स्थापयति यत् मनः सर्वेषु अवस्थासु पूर्वं आगच्छति, उद्देश्या अनुभवान् आकारं दिशन्ति। शीर्षकं यमकम् गाथानां द्वैत स्वभावं प्रतिनिर्दिशति, प्रत्यकं विपरीतेन अनुगमनं करोति।
संरचना यमकीकरणं च
अध्यायः दश विरुद्ध द्वंद्वयोः व्यवस्थितान् विंशति गाथा धारयति। उदाहरणार्थं, गाथे 1 तथा 2 वर्णयन्ति कथं मलिनः मनः दुःखं प्रयाचते, यद्ध शुद्धः मनः सुखं आनयति। एषः ध्यातव्यः द्वैतत्वः विचार कर्मयोः नैतिक कारणत्वे बलं दिशति।
द्वेषे प्रधानं शिक्षणं (गाथा 3-5)
गाथा 3-5 बौद्धधर्मस्य प्रख्यातः तत्त्वं प्रदर्शयन्ति: द्वेषः द्वेषेन कदापि निष्पन्नः न भवति, प्रेमेन एवैतः - इदं नित्यं नियमः। गाथा अपमानस्य त्यागं प्रेरयन्ति संघर्षं समाप्तं कर्तुं, प्रतिशोधचक्रे सरलं सवालेण कृत।
जीवंत रूपकाः
शिक्षणं प्रभावशील कल्पनेन सुदृढीयते। गाथा 7 अनुशासनरहितं जनं दुर्बलवृक्षेण तुलयति, यं मारः सरलत्वेन व्यथयति, यद्ध गाथा 8 अनुशासितजनं दृढपर्वतश्िलेन विरुद्धं करोति। गाथा 13-14 दुर्निर्मितायाः आवरणस्य तथा सुनिर्मितायाः आवरणस्य भवनानां रूपकं व्यवहरयन्ति, दर्शयन्ति यत् अशिक्षितः मनः आवेगे असंरक्षितः।
अभ्यास विरुद्धं विद्या (गाथा 19-20)
अंतिमो द्वंद्वः बलं दिशति यत् अभ्यासे कृते बहव एतदशास्त्रपाठन निष्फला एव, पुमान् अन्यदेव गवः गणयन्न गोप इव। किंतु अल्पः विद्या अपि, यदि लोभद्वेषमोहपरित्यागेन प्रयोजनीयते, तर सत्यां आत्मज्ञानं प्रपत्ति पञ्चन्ति। एषः अनुभवजन्य बोधे प्राधान्य दिशति, केवलं बौद्धिक ज्ञानाय न।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता