मैत्रीसूत्रम् (मेत्तासुत्तम्)
मैत्रीसूत्रम् (सूत्तनिपातः 1.8): भगवता बुद्धेन सर्वेषु प्राणिषु निःशर्त मैत्र्याः भावनायाः अभ्यासे प्रदत्तः सूत्रः, परम्परया आशीर्वादरूपेण रक्षणार्थं च पठ्यते।
पद्यानि
यः कल्याणे कुशलः शान्तिपदं प्राप्तुमिच्छति, स एवं वर्तेत: समर्थः, ऋजुः, अत्यर्थमृजुः, नम्रः, मृदुः, निरभिमानश्च।
श्लोकः 1
सन्तुष्टः, सुभरः, अल्पकृत्यः, लघुवृत्तिः, शान्तेन्द्रियः, विचक्षणः, अप्रगल्भः, कुलेषु अनासक्तश्च।
श्लोकः 2
न स क्षुद्रमपि पापं समाचरेत् यस्मा्त् धीराः पश्चा्त् गर्हयेयुः। सर्वे सत्त्वाः सुखिनः सुरक्षिताश्च भवन्तु; सर्वे सत्त्वाः सुखितमनसः भवन्तु।
श्लोकः 3
ये केचन प्राणिनः सन्ति—दुर्बला वा बलवन्तो वा, सर्वे अपवर्जं, दीर्घाः, महान्तः, मध्यमाः, ह्रस्वाः, सूक्ष्माः, स्थूला वा—
श्लोकः 4
दृष्टा वा अदृष्टा वा, दूरवासिनः समीपवासिनो वा, भूता वा सम्भवेसिनो वा—सर्वे सत्त्वाः सुखितमनसः भवन्तु।
श्लोकः 5
न परः परं वञ्चयेत्, न कुत्रापि कमपि अवजानीयात्; क्रोधाद् वा प्रतिघातचित्तात् वा, न कोऽपि परस्य दुःखम् आकाङ्क्षेत्।
श्लोकः 6
यथा माता एकपुत्रम् आत्मनो जीवितस्यापि जोखे रक्षेत्, तथा एव सर्वप्राणिषु अपरिमितं चित्तं भावयेत्।
श्लोकः 7
मैत्रीचित्तम् अपरिमितं सर्वस्य लोकस्य प्रति भावयेत्—ऊर्ध्वम्, अधः, तिर्यक् च—अनावरणम्, अवैरम्, अप्रतिघम्।
श्लोकः 8
तिष्ठन् वा गच्छन् वा निषीदन् वा शयानो वा, यावत् प्रबुद्धः भवेत्, एतां स्मृतिं भावयेत्। इदं ब्रह्मविहारम् इह उच्यते।
श्लोकः 9
दृष्टिम् अकुशलाम् अप्रपद्यमानः, शीलवान्, दर्शनेन समन्वितः, कामेषु आसक्तिं परित्यज्य, स वै पुनः गर्भं न एति।
श्लोकः 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
मैत्रीसूत्रम् थेरवादबौद्धधर्मस्य पालिकाया त्रिपिटकस्य सूत्तनिपातस्य भागः अस्ति। परम्परया भगवता बुद्धेन प्रदत्तः मुख्यः सूत्रः इदं, आशीर्वादरूपेण ध्यानमार्गदर्शिकारूपेण च पठ्यते। भिक्षवः गृहस्थाश्च करुणावर्धनाय, हानितः रक्षणाय, निःशर्तप्रेमचित्तविकासाय च एतत् पठन्ति। सूत्रं नम्रतासन्तोषाऽहिंसादिगुणान् प्राधान्येन वदति, तादृशाभ्यासस्य फलानि वर्णयति यत्र उच्चलोकेषु पुनर्जन्मः अपि अन्तर्भवति। सूत्तनिपातः 1.8 तथा खुद्दकपाठ 9 इति प्रतीयते।
कथा महिमा च
करणीय मैत्तसूत्रस्य परिचयः, यत् व्यापकमैत्रीं शान्तिचिंतनञ्च पोषयति । इदं सूत्रं मैत्र्याः अर्थं, तेरवादपरम्परायां तस्य दैनिकवाचनं, ध्याने च तस्य भूमिकां विवृणुते ।
सम्पूर्णां कथां पठतु →अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
मूलम्
इदं करणीयमैत्रीसूत्रं पालिस्त्रिपिटकस्य खुद्दकनिकायस्य 'सूत्रनिपात' ग्रन्थस्य भागो वर्तते। एतत् बौद्धधर्मस्य सर्वाधिकप्रसिद्ध्युपेतेषु पावनेषु च ग्रन्थेषु अन्यतमम् अस्ति।
अर्थः
'मैत्री' (पालि: मेत्ता) इत्यस्य अर्थः सर्वप्राणिषु निःस्वार्थः अपारः प्रेमभावः करुणा च। सूत्रमिदं सर्वभूतेषु भेदभावरहितं द्वेषरहितं च मैत्रीभावं वर्धयितुं शिक्षयति।
रचना
एतत् स्वयं भगवता बुद्धेन उपदिष्टम् इति मन्यते। पारम्परिकरूपेण भिक्षवः गृहस्थाश्च ध्यानार्थं रक्षार्थं च अस्य पाठं कुर्वन्ति।
संरचना
अस्मिन् दश गाथाः सन्ति। प्रथमासु गाथासु साधकस्य गुणाः (दक्षः, ऋजुः, नम्रः, सन्तुष्टः) वर्णिताः। ततः सर्वप्राणिषु मैत्रीप्रसारस्य उपदेशः अस्ति। अन्तिमे पद्ये निर्वाणप्राप्तिः सूचिता।
प्रसिद्धा पंक्तिः
'माता यथा नियं पुत्तम्...' (छट्ठी गाथा) इति अतीव प्रसिद्धा। यथा माता एकपुत्रं स्वप्राणैः रक्षति, तथैव सर्वभूतेषु अपरिमाणं मानसं भावयेत् इति अस्याः सन्देशः।
महत्त्वम्
एतत् सूत्रं 'ब्रह्मविहार' ध्यानस्य आधारः। यः इमं भावं सततं धारयति, सः पुनर्जन्मचक्रात् मुक्तो भवति ('न हि जातु गब्भसेय्यं पुनरेति')।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता