प्रज्ञापारमिताहृदयम्
अयम् प्रज्ञापारमिताहृदयसूत्रम् अस्ति, बौद्धप्रज्ञापारमितासम्प्रदायस्य सारगर्भितः उपदेशः। अस्मिन् प्रद्योतितं यत् सर्वणि वस्तूनि, स्वशरीरमनसी अपि च, कस्यचित् स्थिरस्य स्वतन्त्रस्य तत्त्वस्य शून्यानि सन्ति—अयं बोधः दुःखमुक्तेः मार्गम् दर्शयति।
पद्यानि
प्रज्ञापारमिताहृदयम्। ओम्, भगवत्या आर्याप्रज्ञापारमितायै नमः।
श्लोकः 1
आर्यअवलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो गम्भीरां प्रज्ञापारमितां चर्यामाचरमाणो व्यलोकयति स्म यत् पञ्चस्कन्धाः तांश्च स्वभावेन शून्यान् पश्यति स्म।
श्लोकः 2
इह शारिपुत्र, रूपं शून्यता शून्यता एव रूपम्, रूपान्न पृथक् शून्यता शून्यताया न पृथक् रूपम्, यद्रूपं सा शून्यता यच्छून्यता तद्रूपम्। एवमेव वेदनासज्ञासंस्कारविज्ञानम्।
श्लोकः 3
इह शारिपुत्र, सर्वधर्माः शून्यतालक्षणा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा अमला विमला नूनं न पूर्णाः।
श्लोकः 4
तस्माच्छारिपुत्र शून्यतायां न रूपं न वेदना न संज्ञा न संस्कारा न विज्ञानम्। न चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनांसि। न रूपशब्दगन्धरसस्पष्टव्यधर्माः। न चक्षुर्धातुर्यावन्न मनोविज्ञानधातुः। नाविद्या न विद्याक्षयो यावन्न जराजरमणं न जराजरमक्षयः। न दुःखसमुदोधनिरोधमार्गाः। न ज्ञानं न प्राप्तिर्नाप्राप्तिश्च।
श्लोकः 5
तस्माच्छारिपुत्र अप्राप्तित्वाद्बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञापारमितामाश्रित्य विहरत्यचित्तावरणः। चित्तावरणानास्तित्वाद्त्रस्तो विपरित्यातिक्रान्तो निष्ठा निर्वाणप्राप्तः।
श्लोकः 6
त्र्यध्वव्यवस्थिताः सर्वबुद्धाः प्रज्ञापारमितामाश्रित्य अनुत्तरां सम्यक्సంबोधिमभिसंबुद्धाः।
श्लोकः 7
तस्माज्ज्ञात्प्रज्ञापारमिता महामन्त्रो महाविद्यामन्त्रोऽनुत्तरमन्त्रोऽसमसममन्त्रः। सर्वदुःखप्रशमनः सत्यममोघत्वात्।
श्लोकः 8
प्रज्ञापारमितायामुक्तो मन्त्रः तद्यथा- गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा।
श्लोकः 9
इति प्रज्ञापारमिताहृदयं समाप्तम्।
श्लोकः 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
प्रज्ञापारमिताहृदयम् (प्रज्ञापारमिताहृदयम्) एकम् संक्षिप्तं किन्तु गभीरं बौद्धशास्त्रम् अस्ति, यत् विशालस्य प्रज्ञापारमितासम्प्रदायस्य भागः वर्तते। महायानबौद्धधर्मे, विशेषतः जेन, तिब्बती तथा च अन्येषु प्राच्येशियादेशीयसम्प्रदायेषु, इदम् सर्वाधिकपठितेषु अध्ययनेषु च अन्यतमम् अस्ति। परम्परागततया इदम् ध्यानस्य वा आचारस्य वा ग्रन्थरूपेण उच्चार्यते, प्रायः साधनायाः आरम्भेान्ते वा, यथार्थतायाः स्वरूपे अवगमम् जनयितुम्। इदम् शास्त्रम् बोधिसत्त्वअवलोकितेश्वरस्य शिष्यस्य च शारिपुत्रस्य संवाडरूपेण प्रस्तुतं वर्तते, यत् मूलोपदेशं प्रकटयति यत् सर्वाणि वस्तूनि स्वभावेन शून्यानि सन्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
शीर्षकम् उत्पत्तिश्च
हृदयसूत्रम् (प्रज्ञापारमिताहृदयम्) विशालप्रज्ञापारमिताशासनस्य संक्षिप्तः सारः, महायानबौद्धधर्मस्य प्रमुखं सूत्रम् अस्ति । अस्य रचना ख्रीष्टाब्दीयप्रथमशताब्द्यां जाता स्यात् । बहुषु बौद्धपरम्परासु, विशेषतः जेन्-सम्प्रदाये तिब्बतीयबौद्धसम्प्रदाये च, प्रतिदिनं गीयते।
मुख्यव्यक्तिः अवलोकितेश्वरः
करुणायाः बोधिसत्त्वः अवलोकितेश्वरः बुद्धस्य प्रमुखशिष्याय शारिपुत्राय शून्यतायाः स्वरूपं व्याख्याति । अयं संवादरूपः गूढां शिक्षां वैयक्तिकीं प्रत्यक्षां च करोति, यथा पाठकः तां शृणुयात्।
मूलशिक्षा: शून्यता
"रूपं शून्यतैव, शून्यता रूपमेव" इति प्रसिद्धवाक्यम् सर्वपदार्थानां स्थिरस्वतन्त्रसारशून्यतां सूचयति । ते हेतुप्रत्ययान् अपेक्ष्य समुत्पद्यन्ते, अतः तेषां वास्तविकं स्वरूपं विवृतं नम्यं च — न अस्तित्वनिषेधः, किन्तु यथार्थवस्तुस्वरूपस्य वर्णनम्।
पञ्चस्कन्धनिषेधः
सूत्रं पुरुषघटकान् पञ्च स्कन्धान् — रूपं वेदनां संज्ञां संस्कारान् विज्ञानं च — क्रमेण परीक्षते, प्रत्येकं पृथगात्मशून्यं दर्शयति । एतद्विश्लेषणं साधकाय स्थायि-अहं-मायां भेत्तुम् उपकरोति।
प्रसिद्धमन्त्रः
अन्ते मन्त्रः — "गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा" — अर्थः "गतम्, गतम्, पारगतम्, सम्पूर्णं पारगतम्, बोधिः, स्वाहा!" इति । प्रज्ञापारमिताम् आवाहयितुं चित्तं बोधिं मोक्षं च प्रति नेतुम् एषः गीयते।
ऐतिहासिकप्रभावः
संस्कृते केवलं चतुर्दशपङ्क्तिपरिमितम्, तथापि हृदयसूत्रं महायानबौद्धधर्मे अत्यधिकटीकितेषु ग्रन्थेषु अन्यतमम् । भिक्षुजुआनजाङ्-कृतः चीनीअनुवादः पूर्वएशियाबौद्धधर्मे विशेषतः प्रभावशाली अभवत्।