પ્રજ્ઞાપારમિતા હૃદય સૂત્ર
હૃદય સૂત્ર: અવલોકિતેશ્વર શારિપુત્રને કહે છે કે રૂપ એ જ શૂન્યતા છે અને શૂન્યતા એ જ રૂપ છે, અને સૂત્ર ‘ગતે ગતે પારગતે’ મંત્ર સાથે સમાપ્ત થાય છે.
શ્લોકો
આ પ્રજ્ઞાપારમિતા સૂત્ર અથવા પ્રજ્ઞાપારમિતા હૃદય છે. ૐ, હે ભગવતી આર્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા, તમને નમસ્કાર.
શ્લોક 1
આર્ય અવલોકિતેશ્વર બોધિસત્વ, ગંભીર પ્રજ્ઞાપારમિતાની સાધના કરતા, પાંચ સ્કંધોનું અવલોકન કરે છે અને તેમને સ્વભાવશૂન્ય જુએ છે.
શ્લોક 2
હે શારિપુત્ર, અહીં રૂપ શૂન્યતા છે, શૂન્યતા જ રૂપ છે. રૂપથી શૂન્યતા જુદી નથી, શૂન્યતાથી રૂપ જુદું નથી. જે રૂપ છે તે શૂન્યતા છે, જે શૂન્યતા છે તે રૂપ છે. એવી જ રીતે વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કાર અને વિજ્ઞાન પણ છે.
શ્લોક 3
હે શારિપુત્ર, અહીં સર્વ ધર્મો શૂન્યતાના લક્ષણવાળા છે. તે ઉત્પન્ન થતા નથી, નાશ પામતા નથી, મલિન નથી, નિર્મળ નથી, ઊણા નથી, પૂર્ણ પણ નથી.
શ્લોક 4
તેથી, હે શારિપુત્ર, શૂન્યતામાં ન રૂપ છે, ન વેદના, ન સંજ્ઞા, ન સંસ્કાર, ન વિજ્ઞાન.
ન આંખ, કાન, નાક, જીભ, શરીર, મન. ન રૂપ, શબ્દ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ, ધર્મ.
ન ચક્ષુધાતુથી લઈને મનોવિજ્ઞાનધાતુ સુધી કશું છે.
ન અવિદ્યા, ન અવિદ્યાનો ક્ષય, ઠેઠ ન જરા-મરણ, ન જરા-મરણનો ક્ષય.
ન દુઃખ, ઉત્પત્તિ, નિરોધ, માર્ગ. ન જ્ઞાન, ન પ્રાપ્તિ, ન અપ્રાપ્તિ.
શ્લોક 5
તેથી, હે શારિપુત્ર, બોધિસત્વને પ્રાપ્તિ ન હોવાથી, પ્રજ્ઞાપારમિતાનો આશ્રય લઈને, તે ચિત્તાવરણ વિના વિહરે છે. ચિત્તાવરણનો અભાવ હોવાથી, તે નિર્ભય છે, વિપર્યાસને ઓળંગી ગયો છે અને અંતિમ નિર્વાણ પામે છે.
શ્લોક 6
ત્રણ કાળમાં સ્થિત સર્વ બુદ્ધો, પ્રજ્ઞાપારમિતાનો આશ્રય લઈને, અનુત્તર સમ્યક્સંબોધિ પામ્યા છે.
શ્લોક 7
તેથી, પ્રજ્ઞાપારમિતા મહામંત્ર છે, મહાવિદ્યામંત્ર છે, અનુત્તરમંત્ર છે, સમસમમંત્ર છે. તે સર્વ દુઃખોને શાંત કરે છે, અને તે સત્ય છે, કારણ કે તે અમિથ્યા છે.
શ્લોક 8
પ્રજ્ઞાપારમિતામાં ઉચ્ચારાયેલો મંત્રનો અર્થ છે: ગયા, ગયા, પાર ગયા, સંપૂર્ણપણે પાર ગયા, બોધિ પ્રાપ્ત થાઓ, સ્વાહા.
શ્લોક 9
આ પ્રમાણે પ્રજ્ઞાપારમિતા હૃદય સમાપ્ત થાય છે.
શ્લોક 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
દરરોજ અથવા શુભ તિથિઓ પર
બ્રહ્મ મુહૂર્ત (સવારે 4 થી 6) અથવા સંધ્યા વેળા
ઘીનો દીવો, ધૂપ, તાજાં ફૂલો અને નૈવેદ્ય
- માનસિક શાંતિ, આધ્યાત્મિક પ્રગતિ અને સકારાત્મક ઊર્જા
પૃષ્ઠભૂમિ
હૃદય સૂત્ર, સંસ્કૃતમાં પ્રજ્ઞાપારમિતા હૃદય, પ્રજ્ઞાપારમિતા સાહિત્યનાં સૌથી ટૂંકાં ગ્રંથોમાંનું એક છે, જે મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મનું પ્રજ્ઞાની પૂર્ણતાનું સાહિત્ય છે. તે ઝેન, તિબેટીયન અને અન્ય મહાયાન પરંપરાઓમાં પઠવામાં આવે છે, ઘણીવાર સાધનાની શરૂઆતમાં અથવા અંતે. આ ટૂંકા સંસ્કૃત પાઠમાં બોધિસત્ત્વ અવલોકિતેશ્વર, ગહન પ્રજ્ઞાપારમિતાનો અભ્યાસ કરતાં, પાંચ સ્કંધોને સ્વભાવ-સત્તાથી શૂન્ય જુએ છે, અને પછી શારિપુત્રને સંબોધે છે. તેઓ કહે છે કે રૂપ શૂન્યતા છે, શૂન્યતા રૂપથી ભિન્ન નથી, અને શૂન્યતામાં દુઃખ, ઉત્પત્તિ, નિરોધ કે માર્ગ નથી. સૂત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાના મંત્ર ‘ગતે ગતે પારગતે પારસંગતે બોધિ સ્વાહા’થી સમાપ્ત થાય છે, જે શ્લોક ૯માં આપ્યો છે. આ પાઠ સંસ્કૃતમાં અને અનેક ચીની અનુવાદોમાં મળે છે, જેમાં સૌથી જાણીતો સાતમી સદીમાં ઝુઆનઝાંગને આભારી છે. તેના ચોક્કસ ઉદ્ગમ પર વિદ્વાનો હજુ ચર્ચા કરે છે, તેથી આ પૃષ્ઠ તેને કોઈ તારીખ આપતું નથી.
શું તમે જાણો છો?
અવલોકિતેશ્વર બોલે છે
સૂત્રનો આરંભ કરુણાના બોધિસત્ત્વ શ્રેષ્ઠ અવલોકિતેશ્વરથી થાય છે, જેઓ પાંચ સ્કંધો — રૂપ, વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કાર અને વિજ્ઞાન — ને નિહાળે છે અને તેમને સ્વભાવ-સત્તાથી શૂન્ય જુએ છે. પછી તેઓ શારિપુત્રને કહે છે: ‘ઇહ શારિપુત્ર’, એટલે કે ‘અહીં, હે શારિપુત્ર’.
રૂપ એ શૂન્યતા છે
પ્રસિદ્ધ પંક્તિઓ કહે છે કે રૂપ શૂન્યતા છે, અને શૂન્યતા જ રૂપ છે. શૂન્યતા રૂપથી અલગ નથી, અને રૂપ શૂન્યતાથી અલગ નથી. એ જ વાત વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કાર અને વિજ્ઞાન વિશે પણ કહેવામાં આવી છે. અહીં શૂન્યતાનો અર્થ છે કે વસ્તુઓમાં પોતાનો અલગ, સ્થિર સ્વભાવ નથી, અને તે અન્યના આધારે ઉદ્ભવે છે.
આ નહીં, તે નહીં
શૂન્યતામાં આંખ, કાન, નાક, જીભ, શરીર કે મન નથી; અવિદ્યા નથી કે તેનો અંત નથી; જરા-મરણ નથી કે તેનો અંત નથી. દુઃખ, ઉત્પત્તિ, નિરોધ કે માર્ગ નથી, જ્ઞાન કે પ્રાપ્તિ નથી. સૂત્ર બૌદ્ધ ઉપદેશની મૂળભૂત શ્રેણીઓમાંથી પસાર થઈને બતાવે છે કે તેમાંથી કોઈને પણ વળગી રહેવા યોગ્ય નથી.
નિર્ભયતા
બોધિસત્ત્વ પાસે પકડી રાખવા જેવી કોઈ પ્રાપ્તિ ન હોવાથી, તેઓ પ્રજ્ઞાની પૂર્ણતા પર આધાર રાખે છે. તેમનું ચિત્ત અવરોધરહિત છે, તેઓ ભયરહિત છે, અને ભૂલથી પર થઈને નિર્વાણને પામ્યા છે. સૂત્ર ઉમેરે છે કે ત્રણે કાળના સર્વ બુદ્ધો એ જ પ્રજ્ઞાની પૂર્ણતા દ્વારા બોધિ પામ્યા.
શ્લોક ૯નો મંત્ર
અંતિમ મંત્ર છે: ગતે ગતે પારગતે પારસંગતે બોધિ સ્વાહા. તેનો અનુવાદ થઈ શકે: ગયા, ગયા, પાર ગયા, સંપૂર્ણપણે પાર ગયા, બોધિ, સ્વાહા (જય હો). સૂત્ર પોતે પ્રજ્ઞાની પૂર્ણતાને મહામંત્ર, અનુત્તર મંત્ર કહે છે, જે સર્વ દુઃખોને શાંત કરે છે.