परिपूर्ण ज्ञानाचे हृदय (हृदय सूत्र)
हृदय सूत्र: अवलोकितेश्वर शारिपुत्रांना सांगतात की रूप म्हणजेच शून्यता आणि शून्यता म्हणजेच रूप, आणि सूत्र 'गते गते पारगते' या मंत्राने समाप्त होते.
श्लोक
परिपूर्ण ज्ञान सूत्राचे हृदय. ॐ, धन्य उदात्त परिपूर्ण ज्ञानाला नमस्कार.
श्लोक 1
उदात्त बोधिसत्व अवलोकितेश्वर, गंभीर परिपूर्ण ज्ञानाचा सराव करत असताना, पाच स्कंधांकडे पाहिले आणि ते अंतर्निहित अस्तित्वापासून रिक्त आहेत हे पाहिले.
श्लोक 2
येथे, शारिपुत्र, रूप हे शून्यता आहे, आणि शून्यता स्वतःच रूप आहे. शून्यता ही रूपापासून वेगळी नाही, आणि रूप हे शून्यतेपासून वेगळे नाही. जे काही रूप आहे, ते शून्यता आहे; जे काही शून्यता आहे, ते रूप आहे. असेच वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान यांच्याबद्दलही आहे.
श्लोक 3
येथे, शारिपुत्र, सर्व घटना शून्यतेने चिन्हांकित आहेत: त्या जन्मलेल्या नाहीत, नष्ट झालेल्या नाहीत, मलिन झालेल्या नाहीत, शुद्ध नाहीत, कमी नाहीत, पूर्ण नाहीत.
श्लोक 4
म्हणून, हे शारिपुत्र, शून्यतेत रूप नाही, वेदना नाही, संज्ञा नाही, संस्कार नाही, विज्ञान नाही.
डोळा, कान, नाक, जीभ, शरीर, मन नाही. रूप, ध्वनी, गंध, रस, स्पर्श, मानसिक विषय नाहीत.
चक्षुर्धातूपासून मनोविज्ञानधातूपर्यंत काहीही नाही.
अविद्या नाही आणि अविद्येचा अंतही नाही; जरा-मरण नाही आणि जरा-मरणाचा अंतही नाही.
दुःख, उगम, निरोध, मार्ग नाहीत. ज्ञान नाही, प्राप्ती नाही, अप्राप्तीही नाही.
श्लोक 5
म्हणून, शारिपुत्र, बोधिसत्वाला प्राप्ती नसल्यामुळे आणि परिपूर्ण ज्ञानावर अवलंबून राहिल्यामुळे, तो मानसिक अडथळ्यांशिवाय राहतो. मानसिक अडथळे नसल्यामुळे, तो निर्भय आहे, चुकीच्या पलीकडे गेला आहे, आणि अंतिम निर्वाण प्राप्त करतो.
श्लोक 6
तीन काळात राहणाऱ्या सर्व बुद्धांनी, परिपूर्ण ज्ञानावर अवलंबून राहून, अतुलनीय, परिपूर्ण ज्ञान पूर्णपणे प्राप्त केले आहे.
श्लोक 7
म्हणून, परिपूर्ण ज्ञान हे महान मंत्र, महान ज्ञान मंत्र, अतुलनीय मंत्र, अतुलनीयाच्या समान मंत्र आहे हे जाणून घ्या. हे सर्व दुःख पूर्णपणे शांत करते; ते खरे आहे कारण ते खोटे नाही.
श्लोक 8
परिपूर्ण ज्ञानात घोषित केलेला मंत्र असा आहे: गते गते पारगते पारसंगते बोधी स्वाहा.
श्लोक 9
अशा प्रकारे परिपूर्ण ज्ञानाचे हृदय समाप्त होते.
श्लोक 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
दररोज किंवा शुभ तिथींवर
ब्राह्ममुहूर्त (पहाटे 4 ते 6) किंवा संध्याकाळ
तुपाचा दिवा, अगरबत्ती, ताजी फुले व नैवेद्य
- मानसिक शांती, आत्मिक उन्नती व सकारात्मक ऊर्जा
पृष्ठभूमि
हृदय सूत्र, संस्कृतमध्ये प्रज्ञापारमिताहृदय, हे महायान बौद्ध धर्मातील प्रज्ञापारमिता, म्हणजे प्रज्ञेची परिपूर्णता, साहित्यातील सर्वात लहान ग्रंथांपैकी एक आहे. झेन, तिबेटी आणि इतर महायान परंपरांत त्याचे पठण होते, अनेकदा साधनेच्या आरंभी किंवा शेवटी. या लहानशा संस्कृत पाठात बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वर, गहन प्रज्ञापारमितेचा अभ्यास करताना, पाच स्कंध स्वभावतः शून्य आहेत असे पाहतात, आणि नंतर शारिपुत्रांशी बोलतात. ते सांगतात की रूप म्हणजे शून्यता, शून्यता रूपापेक्षा वेगळी नाही, आणि शून्यतेत दुःख, उगम, निरोध आणि मार्ग नाहीत. सूत्राची समाप्ती प्रज्ञापारमितेच्या मंत्राने होते, गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा, जो या पाठात श्लोक 9 मध्ये दिला आहे. हा पाठ संस्कृतमध्ये आणि अनेक चिनी अनुवादांत अस्तित्वात आहे, त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध सातव्या शतकात ह्युएनत्संग यांना श्रेय दिलेला आहे. त्याच्या नेमक्या उगमाबाबत विद्वान अजूनही चर्चा करतात, म्हणून हे पृष्ठ त्याला कोणतीही तारीख देत नाही.
तुम्हाला माहीत आहे का?
अवलोकितेश्वरांचा उपदेश
सूत्राचा आरंभ आर्य अवलोकितेश्वरांपासून होतो, जे करुणेचे बोधिसत्त्व आहेत; ते रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान या पाच स्कंधांचे अवलोकन करतात. ते त्यांना स्वभावशून्य पाहतात. मग ते शारिपुत्रांना म्हणतात: 'इह शारिपुत्र', म्हणजे येथे, हे शारिपुत्र.
रूप म्हणजेच शून्यता
प्रसिद्ध ओळी सांगतात की रूप म्हणजे शून्यता आणि शून्यता स्वतः रूप आहे. शून्यता रूपापासून वेगळी नाही, आणि रूप शून्यतेपासून वेगळे नाही. वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान यांच्याबाबतही तेच म्हटले आहे. येथे शून्यतेचा अर्थ असा आहे की वस्तूंना स्वतःचा स्वतंत्र, स्थिर स्वभाव नसतो आणि त्या परस्परावलंबनाने उत्पन्न होतात.
'हे नाही, ते नाही'
शून्यतेत डोळा, कान, नाक, जीभ, शरीर किंवा मन नाही; अविद्या नाही आणि तिचा अंतही नाही, जरा-मरणापर्यंत आणि त्याच्या अंतापर्यंत. दुःख, उगम, निरोध किंवा मार्ग नाही, ज्ञान नाही आणि प्राप्ती नाही. बौद्ध शिकवणीच्या मूलभूत वर्गांतून सूत्र फिरते हे दाखवण्यासाठी की त्यांपैकी कशालाही धरून ठेवू नये.
निर्भयता
बोधिसत्त्वाला धरून ठेवण्यासारखी कोणतीही प्राप्ती नसल्यामुळे तो प्रज्ञापारमितेवर अवलंबून राहतो. त्याचे चित्त अडथळ्यांविना असते, तो निर्भय असतो, आणि भ्रमाच्या पलीकडे, निर्वाणाला पोहोचलेला असतो. सूत्र पुढे सांगते की तीन कालातील सर्व बुद्ध त्याच प्रज्ञापारमितेने प्रबुद्ध झाले.
श्लोक 9 मधील मंत्र
अंतिम मंत्र असा आहे: गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा. त्याचा अर्थ असा करता येतो: गेले, गेले, पलीकडे गेले, पूर्णपणे पलीकडे गेले, बोधी, नमस्कार असो. सूत्र स्वतः प्रज्ञापारमितेला महामंत्र, अनुत्तर मंत्र म्हणते, जो सर्व दुःख शांत करतो.
