अवलोकितेश्वरस्य नीलकण्ठधारणी
इदं करुणामूर्तेः बोधिसत्त्वस्य अवलोकितेश्वरस्य पवित्रं बौद्धगीतम्, यत् शुद्ध्यर्थं रक्षणार्थं आशीर्वादार्थं च तम् आह्वयति।
पद्यानि
त्रिरत्नाय नमः। आर्याय अवलोकितेश्वराय बोधिसत्त्वाय महासत्त्वाय महाकारुणिकाय नमः। सर्वाश्रयाय धीराय त्रिनेत्राय नमः। सुसिद्धाय नमः, अस्मै आर्यलोकितेश्वराय नमः, नीलकण्ठाय नमः, ह्रीम्, महावाचकाय, सर्वमङ्गलकार्येषु अचलाय, सर्वभूतसत्त्वानां मार्गाय। यथा—
श्लोकः 1
ॐ। हे प्रकाश, हे दीपक, हे कर्मसाधक, ह्रीः, हे महाबोधिसत्त्व। सर्वाशुचि, सर्वाशुचि; सर्वप्रज्ञा, सर्वप्रज्ञा; मम हृदयं कुरु, मम हृदयं कुरु; कर्म कुरु, कर्म कुरु; दृढं धारय, दृढं धारय; विजयस्व, महाविजयस्व। हे स्रोतः, हे स्रोतः, हे भूमिधर, हे राजन्, चल, चल। हे मम शुद्धरूप, हे जिन, विषं चालय, विषं चालय। हे चित्तहृदय, स्मर। कर्म निष्कासय, निष्कासय। मां तारय, मां तारय। हे शुद्ध, हे शुद्ध, हे मुक्त, हे मुक्त। चल, चल, हे भूमिधर, हे राज्ञि। चल, चल, मम शुद्धं शुद्धं कुरु। हे महाश्री, हे सत्य, हे सत्य, हे अमङ्गल, हे पुष्प, हे पुष्प, हे स्त्रीश्रेष्ठे, विजय, हे निवास, हे सद्धर्म, चित्ते, हे सुमुख, हे महासुमुख, हे अचल, हे वायो, हे शब्द, हे सिद्धयोगिन्, हृदये, हृदय। हुर् हुर्, अशुचि, हुर् हुर्, निष्कासय, निष्कासय। महायोगाय, सिद्धाय, योगिन्यै, तुभ्यं नमः।
श्लोकः 2
सिद्धानि मन्त्रपदानि अहं साधयामि। सिद्धायै योगिन्यै तुभ्यं नमः।
श्लोकः 3
नीलकण्ठाय तुभ्यं नमः।
श्लोकः 4
वराहमुखाय तुभ्यं नमः।
श्लोकः 5
महासिंहमुखाय तुभ्यं नमः।
श्लोकः 6
सिद्धविद्याधराय तुभ्यं नमः।
श्लोकः 7
पद्महस्ताय तुभ्यं नमः।
श्लोकः 8
चक्रहस्ताय तुभ्यं नमः।
श्लोकः 9
स्कन्धे मृगं बिभ्रते तुभ्यं नमः।
श्लोकः 10
महालगुडधराय तुभ्यं नमः।
श्लोकः 11
नमो रत्नत्रयाय। नम आर्यावलोकितेश्वराय बोधिसत्त्वाय महासत्त्वाय महाकारुणिकाय।
श्लोकः 12
मम मन्त्रपदानि सिद्ध्यन्तु। नमोऽस्तु ते। स्वाहा।
श्लोकः 13
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
एषः पाठः महायानबौद्धपरम्परायाः धारणी, एकं दीर्घं मन्त्रसदृशं प्रार्थनापद्यम्। परम्परया बोधिसत्त्वेन अवलोकितेश्वरेण (लोकितेश्वर इति अपि कथ्यते) सह सम्बद्धः, अयं तिब्बतीयचीनीयबौद्धाचारेषु अशुभकर्मणां शुद्ध्यर्थं विघ्नानां निवारणाय करुणायाः भावनायै च प्रायशः पठ्यते। गानं अवलोकितेश्वरस्य विविधरूपाणां नमनं समाविष्टं करोति, यथा नीलकण्ठः (नीलग्रीवः), तथा मन्त्रस्य प्रभावकारितायाः प्रार्थनया समाप्नोति।
ज्ञातव्य-विशेषः
पाठसंरचना
इदं बौद्धधारणी (दीर्घमन्त्रः) अवलोकितेश्वराय करुणाबोधिसत्त्वाय समर्पितम्। त्रिरत्नानाम् (बुद्धधर्मसंघानाम्) नमस्कारेणारभ्यते समाप्यते च, नीलकण्ठवराहमुखमहासिंहमुखादीनि देवतायाः रौद्ररूपाणि नमस्कारश्रेणी च समाविष्टा।
नीलकण्ठः – नीलग्रीवः
'नीलकण्ठः' शिवेन विषपानेन प्रसिद्धः, किन्तु अस्मिन् बौद्धसन्दर्भे अवलोकितेश्वरस्य रौद्ररूपं निर्दिशति। एष विशेषणः देवतायाः नकारात्मकताग्रहणपरिवर्तनशक्तिं प्रकाशयति, दुःखस्वीकरणकरुणाकर्मणा प्रतिध्वनितम्।
बीजाक्षराणि मन्त्रशक्तिश्च
मन्त्रे 'ह्रीम्' (प्रथमश्लोकः) बीजाक्षरं समाविष्टम्, करुणाशुद्धिसम्बद्धं बौद्धतन्त्रे सामान्यं बीजम्। पाठे 'siddhyantu me mantrapadani' ('मन्त्रपदानि मे सिद्ध्यन्तु') इत्यादीनि वाक्यानि सन्ति, जपेन आध्यात्मिकशक्तयः सक्रियन्ते इति विश्वासः।
अनेकानि रौद्ररूपाणि
श्लोकाः ३-१० अवलोकितेश्वरस्य भयानकरूपाणि गणयन्ति, वराहमुखं सिंहमुखं महालकुटिधारकं च। एतानि रौद्ररूपाणि देवतायाः विघ्नजयनकारकशक्तिनिग्रहक्षमतां प्रतिनिधन्ति, वज्रयानबौद्धधर्मे सामान्यविषयः।
प्रयोजनं प्रयोगश्च
इयं धारणी पारम्परिकतया रक्षणाय, कर्मशुद्धये विघ्ननिवारणाय च जप्यते। 'नमः' (वन्दनम्) 'स्वाहा' (समाप्तिबलिः) पुनरावृत्तिः तान्त्रिकविधिभिः सम्बद्धा, यत्र साधकः देवतायाः आशीर्वादं सामर्थ्यं च प्रार्थयते।
Avalokiteshvara
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता