आर्यावलोकितेश्वरनामाष्टोत्तरशतस्तोत्रम्
इदमष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम् आर्यावलोकितेश्वरस्य गुणानां कीर्तनम्। एकैकं नाम तस्य करुणां ज्ञानं शक्तिञ्च प्रकाशयति।
पद्यानि
करुणावरुणालयस्य सर्वलोकानुकम्पिनः भगवतः आर्यावलोकितेश्वरस्य नामाष्टोत्तरशतस्तोत्रस्य प्रारम्भः क्रियते। सर्वसत्त्वहिताय प्रवृत्ताय तस्मै परमकृपालवे अवलोकितेश्वराय सादरं सप्रश्रयं च प्रणतिः समर्प्यते।
श्लोकः 1
हे कमलगर्भसत्त्वस्वरूपिन्, हे महापद्म, हे समस्तजगतः अधीश्वर, हे महेश्वर, हे धीरश्रेष्ठ, हे वज्रवत् दृढधर्मस्वरूपिन् आर्यावलोकितेश्वर! भवते पुनः पुनः साष्टाङ्गं प्रणामाः समर्प्यन्ते।
श्लोकः 1
हे धर्मसम्राट्, हे परमशुद्धस्वरूपिन्, हे सत्त्वराज, हे महामते, हे पद्मात्मक, हे महापद्म, हे सर्वकमलस्वामिन्! भवते अनन्ताः सविनयाः प्रणामाः सन्तु।
श्लोकः 2
हे पद्मसम्भव, हे शोभनकमलकान्ते, हे पद्मवत् विशुद्ध, हे चित्तशोधक, हे वज्रकमलधारिन्, हे कमलमङ्गलचिह्नाङ्कित, हे परमकल्याणप्रद पद्मश्रेष्ठ! भवते सादरं नमस्करोमि।
श्लोकः 3
हे विश्वव्यापिन्, हे महालोकाधिपते, हे महाविशालकाय, हे अनुपमप्रभाव, हे परमधैर्यशालिन्, हे महावीर, हे महापराक्रमिन्! भवते मम भूयो भूयः प्रणामाः सन्तु।
श्लोकः 4
हे प्राणिमात्रहितैषिन्, हे महायानमार्गप्रवर्तक, हे महायोगिन्, हे जगत्पितामह, हे परमशान्तिप्रद शम्भो, हे मङ्गलकारक शङ्कर, हे शुद्धतत्त्वार्थरूपिन् बुद्धपद्म! भवते नमस्करोमि।
श्लोकः 5
हे धर्मस्य परमार्थतत्त्वस्वरूपिन्, हे सद्धर्मपालक, हे विशुद्धधर्मधारिन्, हे कल्याणकरधर्मप्रवर्तक, हे महाधर्मश्रेष्ठ, हे धर्मचक्रप्रवर्तक प्रभो! भवते सादरं प्रणामाः समर्प्यन्ते।
श्लोकः 6
हे बुद्धसत्त्व, हे सत्त्वश्रेष्ठ, हे धर्मसत्त्व, हे उत्तमचित्तसत्त्वधारक, हे सर्वसत्त्वोत्तम, हे प्राणिनां हृद्गतसत्त्वज्ञ, हे परमकृपामय सत्त्वसार! भवते मम प्रणामाञ्जलिः सन्तु।
श्लोकः 7
हे अवलोकितेश्वर, हे नाथश्रेष्ठ, हे महानाथ, हे कृपादृष्ट्या जगत् विलोकयन्, हे ज्ञानप्रकाशरूप, हे सर्वलोकहितैषिन्, हे जगन्नाथ! भवते नमो नमः।
श्लोकः 8
हे लोकस्य अविनाशिरूप, हे परम अक्षरब्रह्मस्वरूप, हे सर्वश्रेष्ठ अक्षरतत्त्वोपम, हे सर्वद्रष्टः, हे धर्मचक्राक्षरस्वरूपिन्! भवते सविनयं नमस्करोमि।
श्लोकः 9
हे कमलमण्डितहस्त, हे अभयप्रदविशालकर, हे सकलदुःखीजनानां समाश्वासक, हे सर्ववरप्रदायक, हे बुद्धधर्मस्वरूपिन्, हे महाबुद्ध, हे बुद्धात्मक! भवते सादरं नमस्करोमि।
श्लोकः 10
हे बुद्धरूपधारिन्, हे अलौकिकमहारूप, हे वज्रवत् अक्षयस्वरूप, हे अनुपमदिव्यरूपज्ञ, हे धर्मप्रकाशक, हे परमतेजोमय, हे लोकस्य ज्ञानप्रकाशक! भवते नमो नमः।
श्लोकः 11
हे पद्मश्रिया सम्पन्न, हे नाथश्रेष्ठ, हे धर्मशोभानाथ, हे सर्वसमर्थ प्रभो, हे ब्रह्मनाथ, हे परब्रह्मस्वरूपिन्, हे ब्रह्मपुत्र! भवते पुनः पुनः नमोऽस्तु।
श्लोकः 12
हे ज्ञानदीपरूप, हे दीपाग्र्य, हे अज्ञानान्धकारहारिन्, हे दिव्यप्रकाशप्रद, हे महादीपस्वरूप, हे बुद्धदीप! भवते मम हार्दिकाः प्रणामाः सन्तु।
श्लोकः 13
हे सर्वबुद्धैरभिषिक्त, हे बुद्धश्रेष्ठ, हे जिनपुत्र, हे महाज्ञानिन्, हे मूर्ध्नि बुद्धकृपाभिषेकधारिन्, हे परमप्रबुद्ध बुद्धरूपिन्! भवते सप्रश्रयं नमस्करोमि।
श्लोकः 14
हे बुद्धनेत्र, हे विशालज्ञानचक्षुःसमन्वित, हे धर्मचक्षुधारिन्, हे करुणादृष्टियुक्त, हे समाधिज्ञानसर्वस्व, हे वज्रनेत्र! भवते मम कोटिशः प्रणामाः समर्प्यन्ते।
श्लोकः 15
यः मानवः भक्तिभावेन सर्वात्मना तव एतानि गुणमयानि अष्टोत्तरशतनामानि ध्यायति अथवा स्तौति, सः अस्मिन् लोके परलोके च सर्वविधम् ऐश्वर्यं मङ्गलं च प्राप्नोति।
श्लोकः 16
एतेन प्रकारेण भगवतः आर्यावलोकितेश्वरस्य करुणागुणामृतमयं नामाष्टोत्तरशताध्येषणास्तोत्रं सम्पूर्णतां गच्छति। सर्वजगतां शान्तिः मङ्गलं च भूयात्।
श्लोकः 17
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रं महायानपरम्परायाम् आर्यावलोकितेश्वरस्याष्टोत्तरशतनाम्नां सङ्कलनम्। अवलोकितेश्वरः करुणामूर्तिः सर्वबुद्धानां करुणायाः साक्षात्स्वरूपश्च मन्यते। भक्ताः दुःखनिवृत्त्यै आपद्विमोक्षाय च नित्यं पठन्ति। फलश्रुतौ वर्णितं यदनेन लोकैश्वर्यं प्राप्नुयात्।
अस्य पाठस्य विषये
स्रोतः: sanskritdocuments.org
ज्ञातव्य-विशेषः
पाठभेदाः परम्पराश्च
इदं स्तोत्रं बौद्धपरम्परासु बहुषु दृश्यते; अयं विशेषसंस्करणः संस्कृतभाषायां विद्यते। महायान-वज्रयानयोः विशेषतः पूज्यते, यत्र अष्टोत्तरशतनामजपः आध्यात्मिकरक्षायाः आशीर्वादानां च सामान्यः भक्त्यभ्यासः अस्ति।
स्तोत्ररूपेण संरचना
इदं स्तोत्रं सम्मानसूचकनामावलिः अस्ति—पञ्चदश श्लोकाः नामानि धारयन्ति (प्रतिश्लोकं प्रायः सप्त, सर्वाणि मिलित्वा अष्टोत्तरशतम्), प्रत्येकं च "नमोऽस्तु ते" इति टेकेन समाप्यते। अन्तिमः श्लोकः (षोडशः) वदति यत् एतेषाम् अष्टोत्तरशतनाम्नां मननं स्तवनं वा लोकैश्वर्यं प्रयच्छति इति विश्वासः; अनेन भक्तिस्तुतिः प्रत्यक्षाध्यात्मिकलाभैः सह संयुज्यते।
बुद्ध-बोधिसत्त्वोपाधयः
बहवः नामानि अवलोकितेश्वरस्य स्वरूपं बुद्धस्वभावेन सह मिश्रयन्ति, यथा पञ्चमश्लोके "बुद्धपद्म" तथा पञ्चदशे "बुद्धचक्षुस्"। एतत् महायानस्य शिक्षां प्रकाशयति—पूर्णबोधिप्राप्तः बुद्धः तथा अवलोकितेश्वरवत् उच्चसाक्षात्कारी बोधिसत्त्वः एकं परमसत्यं भजन्ते, यद्यपि अवलोकितेश्वरः परहितार्थं लोके सक्रियः तिष्ठति।
पद्म (कमल)-प्रतीकः
'पद्म' (कमलम्) इति नाम पुनः पुनः आगच्छति—कदाचित् स्वतन्त्रोपाधिरूपेण, कदाचित् समासरूपेण (यथा प्रथमतृतीयश्लोकेषु "पद्मसत्त्व", "पद्मनाथ")। कमलं लौकिकमलात् उत्पन्नां शुद्धतां सूचयति; अयम् अवलोकितेश्वरस्य करुणायाः मूलप्रतीकः—यत् दुःखेन न मलिनीक्रियते—तथा वज्रयानचित्रकलायां बुद्धानां पद्मकुलेन सह तं संयोजयति।
कार्यबोधकाः प्रमुखविशेषणाः
पञ्चमात् अष्टमं यावत् श्लोकेषु "महायान" (महद्यानम्), "महायोग" तथा "लोकनाथ" (जगत्प्रभुः) इत्यादीनि नामानि संयुज्यन्ते; एते बोधिसत्त्वमार्गे मार्गदर्शकत्वं सार्वभौमिकसंरक्षकत्वं च उद्घाटयन्ति। षष्ठे श्लोके "धर्मचक्र" (धर्मस्य चक्रम्) इति नाम तस्य मुक्तिदायिनीं शिक्षां प्रत्यक्षं सूचयति।
