त्रिशरणं पञ्चशीलानि च
एषः मूलभूतः बौद्धमन्त्रः यः द्वे मुख्ये प्रथे समेति – प्रथमं बुद्धे धर्मे सङ्घे च शरणं गमनम्; द्वितीयं पञ्च मूलनैतिकनियमान् – प्राणिहिंसायाः अदत्तादानस्य काममिथ्याचारस्य मृषावादस्य च मद्यमैरेयप्रमादस्थानानां च विरतिः पालयितुं प्रतिज्ञा। बौद्धैः श्रद्धां नैतिकसङ्कल्पं च दृढीकर्तुं पठ्यते।
पद्यानि
बुद्धं शरणं गच्छामि। धर्मं शरणं गच्छामि। सङ्घं शरणं गच्छामि।
श्लोकः 1
द्वितीयमपि बुद्धं शरणं गच्छामि। द्वितीयमपि धर्मं शरणं गच्छामि। द्वितीयमपि सङ्घं शरणं गच्छामि।
श्लोकः 2
तृतीयमपि बुद्धं शरणं गच्छामि। तृतीयमपि धर्मं शरणं गच्छामि। तृतीयमपि सङ्घं शरणं गच्छामि।
श्लोकः 3
प्राणातिपातात् विरमणं शिक्षापदं समादियामि।
श्लोकः 4
अदत्तादानात् विरमणं शिक्षापदं समादियामि।
श्लोकः 5
काममिथ्याचारात् विरमणं शिक्षापदं समादियामि।
श्लोकः 6
मृषावादात् विरमणं शिक्षापदं समादियामि।
श्लोकः 7
सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना विरमणं शिक्षापदं समादियामि।
श्लोकः 8
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
अयं पाठः थेरवादबौद्धपरम्परायाः आगतः, यः सर्वेषां गृहस्थानां भिक्षूणां च अत्यन्तमूलभूतः मन्त्रः। प्रथमभागः – त्रिशरणम् – यदा कश्चित् औपचारिकरूपेण बौद्धो भवति तदा पठ्यते, बुद्धे (शास्तरि) धर्मे (तस्य उपदेशेषु) सङ्घे च (साधकसमुदाये) विश्वासं प्रकटयन्। द्वितीयभागः – पञ्चशीलानि – नैतिकनियमाः यान् बौद्धाः स्वेच्छया अहिंसायाः आत्मसंयमस्य च जीवनं यापयितुं स्वीकुर्वन्ति। परम्परया, उभावपि प्राचीनपालिभाषायां समारम्भेषु ध्यानसत्रेषु वा दैनिकप्रतिज्ञानवीकरणार्थं च पठ्येते।
ज्ञातव्य-विशेषः
उत्पत्तिः
एतत् तिसरणम् (त्रीणि शरणानि) पञ्चशीलम् (पञ्च शीलानि) च, यः संसारे उपासकबौद्धानां कृते सर्वाधिकमूलभूतः सार्वत्रिकश्च पाठः। अयं थेरवादबौद्धग्रन्थानां प्राचीनभाषया पाल्या उच्चार्यते, यत्र बुद्धकालात् प्रयुक्तानि सूक्ष्मपदानि संरक्ष्यन्ते।
रचना
प्रथमाः तिस्रः पङ्क्तयः बुद्धाय (गुरवे), धर्माय (तस्योपदेशाय), संघाय (भिक्षुभिक्षुणीसङ्घाय) च शरणगमनस्य सूत्रम्। त्रिवारम् आवृत्तिः (
Dutiyampi
Tatiyampi
द्वितीयम्
तृतीयम्
) परम्परागतं मार्गः अस्ति प्रतिश्रयम् गाढीकर्तुम्, बलाय त्रिवारं कृतप्रतिज्ञावत्।
शीलानाम् अर्थः
अनुगच्छन्ति पञ्च शीलानि न आज्ञाः किन्तु स्वेच्छाप्रशिक्षणनियमाः: अहिंसा, अस्तेयम्, अब्रह्मचर्यम्, अनृतवचनम्, प्रमादजनकमद्यपानम् च। प्रत्येकं पङ्क्तिः समाप्यते
samādiyāmi
अहं पालनाय समाददामि
, येन सूच्यते ते वैयक्तिकप्रतिज्ञाः सन्ति।
दैनन्दिनी साधना
अयं पाठः उपासकबौद्धैः गृहे मन्दिरे वा प्रतिदिनं उच्चार्यते, विशेषतः ध्यानस्य आरम्भे समारम्भात् पूर्वं वा। अयं मुख्यनैतिकाचारस्य त्रिशरणस्य च स्मारकः भवति यत् बौद्ध-अभिज्ञानस्य आधारः।
भाषासंरक्षणम्
पालिपाठः बुद्धेन भाषितायाः मूलमागधीभाषायाः ध्वन्यात्मकप्रतिलेखनम्। अद्यापि, दक्षिणपूर्वएशियायाः लक्षशः बौद्धाः एतान् सूक्ष्माक्षरान् गायन्ति, येन २५०० वर्षेभ्यः अधिकम् अखण्डपरम्परा रक्ष्यते।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता