महामङ्गळसुत्तम्
परममङ्गळप्रवचनम्
महामङ्गळसुत्तम् (क्षुद्दकपाठ ५): बुद्धः एकस्य देवस्य प्रश्नस्य उत्तरं दत्वा परममङ्गळाणि अष्टत्रिंशद् व्यावहारिकनैतिकगुणान् वर्णयति।
पद्यानि
एवं मया श्रुतम्— एकस्मिन् समये भगवान् सावत्थ्यां विहरति स्म, जेताने, अनाथपिण्डिकारामे। ततः खलु रात्रेः अत्यये काचिद् देवताबहुतेजस्विनी कृत्स्नं जेतनम् अवभास्य भगवतोऽन्तिकम् उपगम्य अभिवाद्य एकान्ते अस्थात्। एकान्ते स्थिता सा देवता भगवन्तं गाथया अपृच्छत्:
श्लोकः 1
"बहवो देवा मनुष्या च मङ्गळानि अचिन्तयन्। काङ्क्षमाणाः स्वस्तिब्रूहि त्वं मङ्गळमुत्तमम्॥"
श्लोकः 2
असेवनं च बालानां पण्डितानां च सेवनम्। पूजा च पूजाविद्यानाम् एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 3
देशसेवनं च पुण्यरूपं पूर्वकृतं च। आत्मनश्च सम्यक्सङ्कल्पः एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 4
बहुश्रुतत्वं शिल्पं च सुविनीतञ्च विनयमम्। सुभाषितं च यद्वाक्यम् एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 5
मातापितरोः पोषणं पुत्रदाराणां सङ्ग्रहः। अनाकुला च या कर्मणि एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 6
दानञ्च धर्मचर्या च ज्ञातिनाञ्च सङ्ग्रहः। अनवद्यानि कर्माणि एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 7
आरति विरति पापान्मद्यपानाच्च संयमः। अप्रमादो च धर्मेषु एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 8
गौरवं नीचता च सन्तुष्टिः कृतज्ञता। कालेन धर्मश्रवणम् एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 9
क्षमा च सोवचस्यञ्च श्रमणानाञ्च दर्शनम्। कालेन धर्मसाकथा एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 10
तपश्च ब्रह्मचर्यञ्च आर्यसत्यानाञ्च दर्शनम्। निब्बानसाक्षात्कारश्च एतम् मङ्गळमुत्तमम्॥
श्लोकः 11
लोकधर्मैः स्पृष्टं यच्चित्तं न कम्पते, अशोकं विरजं क्षेमं च, इदं परमं मङ्गलम्।
श्लोकः 12
एतानि कृत्वा पुरुषः सर्वत्र अपराजितो भवति, सर्वत्र च क्षेमं प्राप्नोति, तस्मै एतानि परमाणि मङ्गलानि।
श्लोकः 13
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
महामङ्गळसुत्तम् ('मङ्गळप्रवचनम्') पालिभाषातः त्रिपिटकस्य क्षुद्दकनिकायगतम् सुत्तनिपातात् सुप्रसिद्धं ग्रन्थम् अस्ति (Khp 5 / Sn 2.4)। तद् परम्परागततया मङ्गळाय, रक्षायै, सौभाग्याय च उच्चार्यते, तथा च श्रीलङ्का, म्यान्मार, थाइलैण्ड् इत्यादिषु थेरवाद-देशेषु समारेषु, उत्सवेषु, दैनिकसाधनायां च बौद्धैः वारं वारं पठ्यते। अस्य सुत्तस्य नैतिकचरणस्य मानससंस्कारस्य च सरलानि वचनानि आरम्भकेभ्यः सुलभानि कुर्वन्ति, बौद्धभक्तिकार्ण्यानां च मूलमङ्गलं कल्पयन्ति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Attributed to the Buddha
Attributed to the Buddha स्य अन्ये रचनाः
ज्ञातव्य-विशेषः
उत्पत्तिः
इदं ग्रन्थं पालि-त्रिपिटकागतं महामङ्गळसुत्तम् ('मङ्गळप्रवचनम्') बौद्धग्रन्थानां प्राचीनतमसङ्ग्रहस्य भागः अस्ति — क्षुद्दकपाठ ५ रूपे प्राप्तं तथा च पुनः सुत्तनिपाते (Sn 2.4) उपलब्धम्। इदं थेरवाद-बौद्धेषु सर्वाधिकं पठितं सुत्तम् अस्ति, रक्षायै, आशीर्वादाय च प्रायः उच्चार्यते।
संदर्भः
सुत्तम् देवस्य सावत्थेः समीपस्थस्य जेतवनवनस्य समीपे बुद्धमभिगम्य आरभते। देवः बुद्धं सुखसुरक्षापरम् परममङ्गळानि शिक्षयितुं याचते, बुद्धस्तु त्रिंशद्-अष्टानि विशेषमङ्गळानि गाथारूपेण वर्णयन् प्रतिवचनं करोति।
संरचनाः
सुत्तस्य द्वादश गाथाः सन्ति — देवस्य प्रारम्भिकप्रश्नः, अतः पश्चात् बुद्धस्य प्रत्युत्तरस्य एकादश गाथाः, प्रत्येकं 'etaṃ maṅgalamuttamaṃ' — इदं परममङ्गलम् इति अन्त्यलोकेन समाप्यते। मङ्गळाः व्यावहारिकदैनिकसल्लेभ्यः (मूर्खसेवा परिहारः, योग्यस्थाने वासः इत्यादि) नैतिकचरणात् परम् आत्मिकमोक्षपर्यन्तं (निर्वाणम्) प्रगतिं कुर्वन्ति।
विषयव्यापकता
अष्टत्रिंशद् मङ्गळाः बहुविषयं आच्छादयन्ति — पण्डितजनसङ्गतिः, कृतज्ञता, क्षान्तिः, दानशीलता, आत्मसंयमः, चतुरार्यसत्यसाक्षात्कारः च। सुत्तं प्रतिपादयति यत् खरे मङ्गळाः भौतिकाः न सन्ति, किं तु नैतिकजीवने, मनोविकाशे, प्रज्ञायां च निहिता सन्ति।
लोकप्रियपयोगः
बौद्धपरम्परायां, एतद् सुत्तं समारेषु, गृहमङ्गळपूजायां, शुभघटनेषु च रक्षणार्थं-प्रवचन-रूपेण प्राय: उच्चार्यते। मनोनियमनस्य संवर्धनार्थं, शान्तेः सौभाग्यस्य च प्राप्त्यर्थं बहुधा कण्ठस्थीकृत्य उच्चार्यते।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता