ଗାଥା

ଏହି ବୌଦ୍ଧ ପ୍ରାର୍ଥନା ପାଲି ଭାଷାରେ ବଳାଯାଏ ଯେଠାରେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ବୁଦ୍ଧ, ଧର୍ମ ଏବଂ ସଂଘ (ତ୍ରିରତ୍ନ)ର ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହି ଶରଣ ମନ୍ତ୍ରକୁ ତିନିଥର ଦୋହରାଯାଏ, ଯାହା ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସମର୍ପଣର ଘୋଷଣା।

ଏହା ଏକ ବୌଦ୍ଧ ପ୍ରାର୍ଥନା ଯାହା ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଆଠଟି ବିଜୟକୁ ପାଳନ କରେ। ଏହାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପାଠ କଲେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ଏବଂ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।

ଏହା ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ପାଳି ଶ୍ଳୋକ, ଯାହାକୁ ବକ୍ତା ନିଜର ପୁଣ୍ୟ ଫଳକୁ ପ୍ରେତ ଆତ୍ମା ବା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସୁଖ ଓ ଶାନ୍ତି କାମନା କରିବା ପାଇଁ ତିନିଥର ପାଠ କରନ୍ତି। ଥେରବାଦ ବୌଦ୍ଧ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କ୍ରିୟା ସମୟରେ ଏହା ବହୁତ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଧମ୍ମପଦର 33-43 ଶ୍ଲୋକ: ଅସ୍ଥିର ମନକୁ ରକ୍ଷା କରିବା କଷ୍ଟକର ଅଟେ, ତଥାପି ଦମିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଦିଗରେ ନିର୍ଦେଶିତ ମନ ସତ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଭୟଭିତିର ମୋକ୍ଷ ଆଣେ।

ଧମ୍ମପଦର ଯମକ ବଗ୍ଗ (ଶ୍ଲୋକ 1-20) ଏହି ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଖୋଲିଦିଏ, ଯାହା ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ମନ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବକୁ ଆକାର ଦିଏ ଏବଂ ଶତ୍ରୁତା ଶେଷ କରେ ନିଜକୁ ଠିକ୍ରଖିବା ନୁହେଁ, ମାତ୍ର ପ୍ରେମଭଳି।

ଏହା ଏକ ବୌଦ୍ଧ ରକ୍ଷାକବଚ (ପରିତ୍ତ) ଯାହା ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁର ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପାଠ କରାଯାଏ। ଏହା ଭିକ୍ଷୁ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଳଙ୍କ ସତ୍ୟ ବଚନ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ନିଜର ନିର୍ଦୋଷ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଘୋଷଣା କରି ମାତା ଓ ଶିଶୁର କୁଶଳ କାମନା କରିଛନ୍ତି।

ଧମ୍ମପଦର ଶ୍ଲୋକ 21-32: ଅପ୍ରମାଦ ଅମୃତର ପଥ, ପ୍ରମାଦ ମୃତ୍ୟୁର ପଥ - ବୁଦ୍ଧିମତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ ଧନ ଭଳି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ଧମ୍ମପଦର ଅରହନ୍ତ ବର୍ଗ (ଗାଥା 90–99) ଜାଗ୍ରତ ଅରହନ୍ତକୁ ସମ୍ମାନ କରେ—ଯିଏ ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ, ଯେଉଁଠିରେ ବାସ କରେ ଶାନ୍ତ, ପକ୍ଷୀଙ୍କ ନ୍ୟାୟ ଉଡ଼ି କୋନା ଚିହ୍ନ ରଖେ ନାହିଁ।

ଧମ୍ମପଦର ଆତ୍ମ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 157–166) ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ନିଜର ସୁରକ୍ଷକ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଏବଂ ଆତ୍ମ-ନିୟମନ ଅନ୍ୟ କେହି ପାଖରୁ ଋଣ ନେଇ ଆସିବ ନାହିଁ।

ବାଲ ବର୍ଗରେ ୧୬ଟି ଗଭୀର ଗାଥା (60–75) ସଂଗୃହୀତ ଅଛି, ଯାହାକି ମୂର୍ଖ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନୀ (ବାଲ)ର ଦୋଷ, ଅହଙ୍କାର ଏବଂ ଆତ୍ମବିନାଶୀ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଗଭୀରଭାବେ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ। ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଯେ ଯିଏ ମୂର୍ଖ ନିଜର ମୂର୍ଖତା ଜାଣେ ସେ ସେହି ମାତ୍ରାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅଛି; ମାତ୍ର ଯିଏ ମୂର୍ଖ ଅଥଚ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ମନେ କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତ ମୂର୍ଖ। ଚାମଚ ଓ ଜିହ୍ବାର ଖାଦ୍ୟ ରୁଚିର ଉପମା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ସାଂସାରିକ ଲାଭର ମାର୍ଗ ଏକ, ଓ ନିର୍ବାଣର ମାର୍ଗ ସର୍ବଥା ଭିନ୍ନ।

ଧମ୍ମପଦର ଭିକ୍ଷୁ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 360–382) ସନ୍ୟାସୀର ଆଦର୍ଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ: ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଆତ୍ମ-ଆଶ୍ରୟ ନିର୍ବାଣ ଆଡ଼େ।

ଧମ୍ମପଦର ଅନ୍ତିମ ଅଧ୍ୟାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 383–423): ବୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଜାଗ୍ରତ ଅର୍ହତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା 'ପ୍ରକୃତ ବ୍ରାହ୍ମଣ'କୁ ଗଠନ କରେ।

ଧମ୍ମପଦର ବୁଦ୍ଧ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 179-196) 18 ଟି ପବିତ୍ର ଗାଥା ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସତ୍ୟ ଏବଂ ତଥାଗତ ବୁଦ୍ଧର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂଳ ବାଣୀ ଘୋଷଣା କରୁଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗାଥା 183 ଅଛି: 'ସମସ୍ତ ପାପଦ୍ରବ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା, ପୁଣ୍ୟବାନ କାର୍ଯ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା—ଏଟି ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶାସନ (ଶିକ୍ଷା) ଅଟେ।' ଭୟଭୀତ ଜନମାନେ ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଦେବସ୍ଥାନର ଶରଣ ନିଅନ୍ତି—ତାହା ଅସୁରକ୍ଷିତ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧ ଦେଖାଇ ଦେନ। ବୁଦ୍ଧ, ଧମ୍ମ ଓ ସଂଘର ଶରଣ ତଥା ଚତୁର୍ଆର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟି ହିଁ ଜଗତର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶରଣ ଅଟେ।

ଧମ୍ମପଦର ଦଣ୍ଡ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 129-145): ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ହିଂସାରୁ ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଜୀବନକୁ ପ୍ରିୟ ରଖେ, ତେଣୁ ସାଧକ ନିଜକୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ରାଖେ ଏବଂ କାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ ନାହିଁ।

ଧମ୍ମପଦର ଧର୍ମସ୍ଥ ବଗ୍ଗରେ (ଗାଥା ୨୫୬–୨୭୨) ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ ଯେ ସତ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠତା ଅନ୍ତର୍ଜାତ ସଦ୍ଗୁଣଠାରୁ ଆସେ, ନାମ, ବୟସ ବା ବାହ୍ୟ ରୂପ ଠାରୁ ନୁହେଁ।

ଧର୍ମପଦର ଜରା ଵର୍ଗ (ଗାଥା 146–156): ଶରୀରର ଅନିତ୍ୟତା, ତୃଷ୍ଣା ରୂପ ଗୃହ ନିର୍ମାତା ଗାଥାସମୂହ ଏବଂ ଅପ୍ରମାଦର ବାର୍ତ୍ତା।

ଧମ୍ମପଦର କ୍ରୋଧ ବଗ୍ଗରେ 14 ଅନନ୍ତ ଗାଥାଆଁ (221–234) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି, ଯାହା କ୍ରୋଧ, ଗର୍ବ ଏବଂ ଦୁର୍ବିଚାରକୁ ଜୟ କରିବାର ମନୋବିଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇଥାଏ। ଗାଥା 222ରେ ତଥାଗତ କହନ୍ତି ଯେ ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇ ଆଶୁ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରଥ ପରି ରୋକନ୍ତି, ସେ ପ୍ରକୃତ ସାରଥୀ; ଅନ୍ୟମାନେ ମାତ୍ର ଲଗାମ ଧରିଛନ୍ତି। ଗାଥା 223ରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନିୟମ ବର୍ଣିତ: 'ଅକ୍ରୋଧରେ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ, ଭଲାଈରେ ମନ୍ଦକୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ, ଦାନରେ ଗାଡେଇକୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀକୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ।' ଶେଷରେ କାୟ, ବାଣୀ ଏବଂ ମନର ତ୍ରିବିଧ ସଂଯମ ଉପରେ ବଳ ଦିଆ ହୋଇଛି।

ଲୋକ ବଗ୍ଗରେ ବାରଟି ତେଜସ୍ୱୀ ଗାଥା (୧୬୭–୧୭୮) ସଂଗ୍ରହୀତ ଅଛି, ଯାହା ସାଧକମାନଙ୍କୁ ସଂସାରକୁ ବୁଦ୍ବୁଦ ବା ମରୀଚିକା ଵଦାନ ଦେଖିବା, ସଚେତନତାର ସହିତ ଜୀବନଯାପନ କରିବା, ଧର୍ମୀୟ ଆଚରଣ କରିବା, ଦାନୋଲଂତା ରୁ ଭରିବା ଏବଂ ଈର୍ଷ୍ୟା ମୁକ୍ତ ରହିବାର ପ୍ରେରଣା ଦେୟ। ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ କହନ୍ତି ଯେ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନିତ୍ଯ ଦେଖିଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁର ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାଏ ନାହିଁ। ଯେ ପୂର୍ବେ ପ୍ରମାଦୀ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଆଉ ଅପ୍ରମାଦୀ ହୋଇଗଲେ, କିମ୍ବା ଯିଏ ନିଜର ପୂର୍ବ ପାପକୁ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମରେ ଢାକି ଦେଇଛେ—ସେ ବାଦଲରେ ମୁକ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ ବିଶ୍ବକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥାଏ। ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ତରେ ତଥାଗତ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଏକଛତ୍ର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପାଇବା କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇବାର ତୁଳନାରେ ସୋତାପତ୍ତି (ଆର୍ଯ୍ୟ ମାର୍ଗେ ପ୍ରଥମ ପ୍ରବେଶ) ଫଳ ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଛି।

ଧମ୍ମପଦର ମାର୍ଗ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 273–289) ଉଚ୍ଚତର ଅଷ୍ଟାଂଗିକ ମାର୍ଗ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ତିନୋଟି ଲକ୍ଷଣକୁ ମୋକ୍ଷର ପଥ ରୂପେ ଘୋଷଣା କରେ।

ଧମ୍ମପଦର ମଳ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 235–255) ମାନସିକ ମଳ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧତା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ। ଅଜ୍ଞାନ (ଅବିଜ୍ଞା) ସକଳ ମଳର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଗଭୀର ତାଇ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ଏହି ବିଭାଗରେ ଏକ ବୟସ୍କ କସାଇର ସଂଦର୍ଭରେ ଗାଥାଗୁଡି ରହିଛି। ଅନ୍ୟ ଗାଥାଗୁଡି କାମନା, ଦ୍ବେଷ, ମୋହ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଭଳି ବୃତ୍ତିଗୁଡିର ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ଧାମ୍ମପଦର ନାଗ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 320–333) ଗଜକୁ ସହନଶୀଳତା, ଆତ୍ମ-ନିୟମ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନବାନ ଏକାନ୍ତତାର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରେ।

ଧମ୍ମପଦର ନିରୟ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 306-319) ପାଖଣ୍ଡତା, ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏବଂ ନୈତିକ ଅସତତାର କର୍ମ-ଫଳ ବିଷୟରେ ଚେତାବନୀ ଦିଏ।

ପାଲି କ୍ୟାନନର ଧମ୍ମପଦର ଇକିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ, ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣକ ବଗ୍ଗ, ତ୍ୟାଗ, ତ୍ରିରତ୍ନର ସ୍ମୃତି, ଏବଂ ଏକାଂତ ସାଧନା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଷୋଡଶ ଗାଥା (290-305) ସଂଗ୍ରହ କରେ।

ଧମ୍ମପଦର ପଣ୍ଡିତ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 76-89) ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଯେଉଁମାନେ ଶିଳା ପରି ଦୃଢ ଏବଂ ଗଭୀର ଜଲାଶୟ ପରି ଶାନ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ସଂଶୋଧନ ଖୋଜନ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ବାଣ ପଥକୁ ଚାଲନ୍ତି।

ଧର୍ମପଦର ପାପ ବର୍ଗ (ଗାଥା 116-128): ଭଲ କାମରେ ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଛୋଟ ପାପ ମଧ୍ୟ ଅଣୁ ଅଣୁ ପାଣିଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଭରାଯାଏ ଏବଂ କର୍ମରୁ ଲୁଚାଯିବାର କୋଣୋ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ।

ଧମ୍ମପଦର ପ୍ରିୟ ବଗ୍ଗ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ସ୍ନେହକୁ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟର ମୂଳ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଉଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ତାଧର ପ୍ରଶଂସା କରେ।

ଧର୍ମପଦର ପୁଷ୍ପ ବର୍ଗ (ଗାଥା 44–59): ମାଲା, ଭ୍ରମର ଏବଂ ସଦାଚାରର ସୁଗନ୍ଧ ଯାହା ହାୱା ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଫୈଲେ, ଏହି ସବୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ସଦାଗୁଣୀ ଜୀବନର ଶିକ୍ଷା ଦେଯ।

ଧମ୍ମପଦର ସହସ୍ସ ବଗ୍ଗ (ଗାଥା 100–115) ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ ଯେ ଏକ ସତ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଏକ ଦିନର ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଏକ ମୁହୂର୍ତର ଜ୍ଞାନ ହଜାର ଖାଲି ଶବ୍ଦଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ଧମ୍ମପଦର ସୁଖ ବଗ୍ଗରେ 12 ଆନନ୍ଦମୟ ଗାଥା (197–208) ଅଛି, ଯାହା ଭୌତିକ ଭୋଗ-ବିଳାସର ବଦଳେ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି, ଦ୍ଵେଷମୁକ୍ତି ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା-ମୁକ୍ତିରେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପ୍ରକାଶ କରେ। 'ଅହୋ! ଆମେ ଦ୍ଵେଷ ରଖନେ ବାଲିଆଁ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ଵେଷମୁକ୍ତ ରହି ଯେ କିଛି ସୁଖରେ ଜୀଅନ୍ତି!'—ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ତଥାଗତ ସଂସାରର ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵତାକୁ ଦୁଃଖର ମୂଳ କହନ୍ତି। ଜୟ ଦ୍ଵେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଏବଂ ପରାଜିତ ଦୁଃଖରେ ଶୋଇ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଯେ ଶାନ୍ତ ପୁରୁଷ ଜୟ ଓ ପରାଜୟ ଦୁଇଟି ଛାଡିଦିଅନ୍ତି ସେ ପରମ ସୁଖରେ ନିଦ୍ରା କରନ୍ତି। ଏହି ବଗ୍ଗରେ ଆଖ୍ୟାତ ଗାଥା ରହିଛି: 'ଆରୋଗ୍ୟ ପରମ ଲାଭ, ସନ୍ତୋଷ ପରମ ଧନ, ବିଶ୍ଵାସ ପରମ ବନ୍ଧୁ, ଏବଂ ନିର୍ବାଣ ପରମ ସୁଖ।' (ଗାଥା 204)।

ଧର୍ମ୍ମପଦର ତୃଷ୍ଣା ଭଗ୍ଗ (ଗାତା 334–359) ତୃଷ୍ଣାକୁ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ ଓ ଧର୍ମଦାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଶେଷ ହୁଏ।

ଓଭାଦ-ପତିମୋକ୍ଖ ଗାଥା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ତିନୋଟି ନିର୍ଦେଶନାରେ ସୁଣ୍ଠୁ କରେ: ଶିଳ୍ପ ଅଭିଳଖ କଲ, ସଙ୍କେତ କାର୍ୟ କର, ଓ ନିଜର ମନକୁ ପରିଶୋଧନ କର।