बाल वर्गमा १६ वटा सारगर्भित गाथाहरू (६०–७५) संकलित छन्, जसमा अज्ञानी र मूर्ख (बाल) का दोषहरू, घमण्ड र आत्मघाती प्रवृत्तिहरूको गहिरो खोजखबर गरिएको छ। भगवान बुद्धले स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि जो मूर्ख आफ्नो मूर्खता पहिचान्छ, ऊ त्यो सीमा सम्म बुद्धिमान हुन्छ; तर जो मूर्ख आफैलाई पण्डित मान्छ, वास्तवमा वह सच्चा मूर्ख हो। चमचे र जीभको खाना-रसको दृष्टान्तद्वारा उहाँ समझाउनुहुन्छ कि सांसारिक लाभको मार्ग अलग छ र निर्वाणको मार्ग सर्वथा भिन्न छ।
श्लोक
रातभर ननिदाउनेका लागि रात लामो हुन्छ; थकित यात्रीका लागि एक योजन बाटो लामो हुन्छ; र सद्धर्म नजान्ने मूर्खहरूका लागि संसार (जन्म-मृत्युको चक्र) लामो हुन्छ।
श्लोक 1
यदि यात्रामा आफूभन्दा उत्तम वा समान साथी पाइएन भने एक्लै दृढतापूर्वक हिँड्नु उत्तम हो; मूर्खसँग कुनै मित्रता हुन सक्दैन।
श्लोक 2
'मेरा छोराछोरी छन्, मेरो धन छ' भन्दै मूर्खले आफैंलाई पीडा दिइरहन्छ। जब ऊ स्वयं आफ्नै वशमा छैन भने, उसका सन्तान कसरी र धन कसरी?
श्लोक 3
जुन मूर्खले आफ्नो मूर्खता बुझेको हुन्छ, ऊ त्यही कारणले विवेकी हुन्छ; तर जो मूर्ख भएर पनि आफूलाई पण्डित ठान्छ, वास्तवमा ऊ नै परम मूर्ख हो।
श्लोक 4
मूर्ख मानिस जीवनभर ज्ञानी व्यक्तिको सङ्गतमा रहे पनि उसले धर्मलाई बुझ्न सक्दैन, जसरी डाडुले दालको स्वाद थाहा पाउन सक्दैन।
श्लोक 5
तर समझदार व्यक्तिले एकै क्षण मात्र पनि ज्ञानीको सङ्गत गर्यो भने उसले तुरुन्तै धर्मलाई बुझ्छ, जसरी जिब्रोले दालको स्वाद तुरुन्तै थाहा पाउँछ।
श्लोक 6
कमजोर बुद्धिका मूर्खहरू आफ्नै शत्रु बनेर हिँड्छन्; उनीहरू यस्ता पाप कर्महरू गर्छन् जसको फल अत्यन्त तीतो र कष्टप्रद हुन्छ।
श्लोक 7
त्यो कर्म राम्रो होइन जुन गरेपछि पछुताउनुपरोस्, र जसको फल आँसु खसाल्दै रोएर भोग्नुपरोस्।
श्लोक 8
त्यो कर्म साँच्चै असल हो जुन गरेपछि पछुताउनु पर्दैन, र जसको फल मानिसले प्रसन्न र प्रफुल्लित मनले भोग्दछ।
श्लोक 9
जबसम्म पापको फल पाक्दैन, तबसम्म मूर्खले त्यसलाई मह जस्तै मीठो ठान्दछ; तर जब पाप पाकेर फल दिन्छ, तब मूर्ख दुःखमा डुब्छ।
श्लोक 10
मूर्खले महिनौंसम्म कुशको टुप्पाले मात्र अन्न खाएर घोर तपस्या गरे पनि, सत्य धर्मको मर्म बुझेका ज्ञानीहरूको सोह्रौं अंशको पनि ऊ बराबर हुन सक्दैन।
श्लोक 11
गरिएको पाप कर्म तुरुन्तै ताजा दूध फाटेझैं फाट्दैन; बरु खरानीले ढाकेको भुंग्रोझैं भित्रभित्रै सल्किँदै मूर्खको पछि लागेर उसलाई जलाउँछ।
श्लोक 12
मूर्खलाई प्राप्त हुने ज्ञान वा विद्या केवल उसको आफ्नै विनाशका लागि मात्र हुन्छ; त्यसले उसको सद्गुणलाई नाश गर्छ र उसको विवेकको टाउको फुटाउँछ।
श्लोक 13
मूर्खले अनुचित सम्मानको चाहना राख्दछ—भिक्षुहरूमाझ अग्रता, विहारहरूमा प्रभुत्व र गृहस्थ परिवारहरूमा आफ्नो पूजा-सत्कार चाहन्छ।
श्लोक 14
'गृहस्थ र संन्यासी दुवैले यो काम मैले नै गरेको ठानून्; हरेक सानोठूलो काममा सबै मेरै मुनि रहून्' — मूर्खको यस्तै सोच हुन्छ, र उसको तृष्णा तथा घमण्ड झन् बढ्छ।
श्लोक 15
सांसारिक लाभ र प्रतिष्ठाको बाटो एउटा हो, र निर्वाणतर्फ लैजाने बाटो अर्कै हो। यस कुरालाई राम्ररी बुझेर बुद्धका शिष्य भिक्षुले सांसारिक सत्कारमा नअल्झी एकान्त साधना र विवेकलाई बढाउनुपर्छ।
श्लोक 16
पृष्ठभूमि
यो अध्याय पालि धम्मपद (खुद्दक निकाय, पालि त्रिपिटक) को बाल वग्ग हो, गाथा 60–75। प्रारम्भिक बौद्ध धर्ममा 'बाल' शब्दले मोह (moha) मा डुबेको र कर्मको कारण-कार्य नियमबारे अनभिज्ञ आध्यात्मिक रूपमा अबोध चित्तलाई बुझाउँछ। धम्मपद-अट्ठकथा टीकाले यी गाथाहरूका नाटकीय ऐतिहासिक प्रसङ्गहरू विस्तारमा बताएको छ, जसमा अर्काकी पत्नीप्रति लोभ गर्दा निद्रारहित रात बिताउने कोसलका राजा पसेनदि (गाथा 60), चोरहरूले आफ्नो खेतमा सिक्काको थैली छोडिदिएपछि झूटो आरोपमा परेका किसान, र वैराग्यको उपदेश दिँदै चीवरहरू सङ्कलन गर्ने अहङ्कारी भिक्षु उपनन्द पर्छन्।
यस पाठको बारेमा
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
जागते रहनेको लामो रात र संसार (गाथा ६०)
जो रातभर जागे सो नरलाई रात लामो हुन्छ, जो श्रान्त छ सो यात्रीलाई एक योजन बाटो लामो हुन्छ; ठीक त्यसरी सत्य धर्मलाई न जान्ने मूर्खहरूका लागि जन्म-मरणको संसार अत्यन्त लामो र कष्टकर हुन्छ।
चमचे र जीभको अनुपम दृष्टान्त (गाथा ६४–६५)
मूर्ख व्यक्ति यदि जीवनभर कुनै प्रज्ञावानको सान्निध्यमा रहे पनि, ऊ धर्मको मर्म सिखि पाउँदैन जसरी दालको चमचा दालको स्वाद कहिल्यै चखेर हेर्दैन; तर बुद्धिमान व्यक्ति पलभरमा धर्मलाई बुझ्दछ जसरी जिब्रोले तुरुन्तै खानाको स्वाद जान्दछ।
'छोरा मेरो छन्, धन मेरो छ' को भ्रम (गाथा ६२)
मूर्ख मानिस यो सोचेर व्यर्थ संताप गरिरहन्छ कि 'यिनीहरू मेरो छोरा-छोरी छन्, यो मेरो धन हो।' जब उनी स्वयं आफ्नो वशमा छैन, तब छोरा-छोरी र धन उनको कसरी हुन सक्छन्?
दूध र खरानीले ढाकेको आग (गाथा ७१)
गरिएको पाप कर्म ताजा दुहे दूधजस्तै तुरुन्त नफाटेर, बरु खरानीले ढाकेको आगजस्तै भीतरभीतरै सल्किँदै मूर्खको पछि लाग्छ र उसलाई जलाउँछ।
दुई विपरीत मार्ग (गाथा ७५)
सांसारिक लाभ र प्रतिष्ठाको मार्ग एक छ, र परम निर्वाणलाई जाने मार्ग सर्वथा अर्को छ। यो भेद राम्ररी जानेर साधकले सांसारिक सत्कारको कामना छोडेर एकान्त विवेकको साधना गर्नु पर्छ।
विषय अनुसार हेर्नुहोस्
Buddha
बौद्ध धर्म बाट थप
सबै हेर्नुहोस्सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित