କବୀର ଚୌରା ମଠ

ପୁରୁଣା ବାରାଣସୀର ହୃଦୟରେ ଠିଆ ହୋଇଛି କବୀର ଚୌରା, ସେହି ପଡ଼ିଆ ଓ ମଠ, ଯାହାକୁ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ପନ୍ଦରଶ ଶତାବ୍ଦୀର କବୀରଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ବୁଣାକାରରୁ ରହସ୍ୟବାଦୀ କବି ହୋଇଥିବା କବୀରଙ୍କ ପଦସମୂହ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ, କବୀର ବୀଜକ, ସାଖୀ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ କବୀର ଗ୍ରନ୍ଥାବଳୀରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଛି। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହିଠାରେ ନୀରୁ ନାମକ ଜଣେ ମୁସଲମାନ ବୁଣାକାର ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନୀମା କବୀରଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ପଡ଼ିଆରେ ହିଁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାଳନପୋଷଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ବୃତ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ବୁଣାର କାମ ଶିଖାଇଥିଲେ; ସେହି ବୁଣାବୃତ୍ତିରୁ ପରେ କବୀରଙ୍କ ସୂତା, ତନ୍ତ୍ର ଓ ବସ୍ତ୍ରର ସବୁଠାରୁ ସ୍ମରଣୀୟ ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକ ଆସିଥିଲା।

କବୀର ଚୌରା ସେହି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଘଟଣାକୁ ରଖେ: ବୈଷ୍ଣବ ସନ୍ଥ ରାମାନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ। ରାମାନନ୍ଦ ଭକ୍ତି ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ଜଣେ ଭକ୍ତିକବି-ସନ୍ଥ ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଭକ୍ତିବୈଷ୍ଣବ ଭିତରେ ଅଦ୍ୱୈତ ଦର୍ଶନ ଆଡ଼କୁ ଝୁଙ୍କିଥିଲା। କବୀର ପନ୍ଥ ପରମ୍ପରା ସଂରକ୍ଷିତ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, କେବଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୟସର ଯୁବ କବୀର, ଯିଏ ନିମ୍ନ ଜାତିର ବୁଣାକାର ପରିବାରରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ରାମାନନ୍ଦଙ୍କୁ ନିଜ ଗୁରୁ ବୋଲି ଦାବି କରିଥିଲେ। ସାଧାରଣତଃ ଏପରି ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିବାରେ ବାଧା ଦେଉଥିବା ସାମାଜିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ଏମିତି କଲେ। ସେହି ବାଳକକୁ ଦୂରେଇ ଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ରାମାନନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏହିଭଳି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ଯେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ରାମାନନ୍ଦ ନିଜେ ଜାତି ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଆଚରଣ ଆଶା କରୁଥିଲା, ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ରାମାନନ୍ଦ ପରେ ଦେଇଥିବା କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଶିକ୍ଷାଠାରୁ ଅଧିକ, କବୀର ପନ୍ଥ ଏହି ଗୋଟିଏ ସାକ୍ଷାତକୁ ସେହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୀଜ ଭାବେ ବିଚାର କରେ, ଯାହାଠାରୁ କବୀରଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମଗ୍ର ଜୀବନ — ସୀମା ଅତିକ୍ରମକାରୀ ଭକ୍ତି — ଅଙ୍କୁରିତ ହେଲା।

କେବଳ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସ୍ଥଳ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଅନେକ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥାନଠାରୁ ଭିନ୍ନ, କବୀର ଚୌରା ମଠ ଆଜି ବି ଏକ ସକ୍ରିୟ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଏଠାରେ ମହନ୍ତମାନଙ୍କ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଠାଧୀଶମାନଙ୍କ, ଏକ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଧାରା ଅଛି; ସେମାନେ କବୀରଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଅବଶେଷ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ଥାନର ମନ୍ଦିର ଓ ସମାଧି-ଗଠନର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ମଧ୍ୟସ୍ଥତାହୀନ ଦୈବ ସାକ୍ଷାତ ଖୋଜି ଆସନ୍ତି, ସେହି ନୂତନ ପିଢ଼ିର କବୀରପନ୍ଥୀଙ୍କ ନିକଟରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ନିରନ୍ତର ପହଞ୍ଚାଉଛନ୍ତି — ସେହି ସାକ୍ଷାତ, ଯାହା କବୀର ନିଜେ ଶିଖାଇଥିଲେ।

କବୀର ନିଜର ଜୀବନ କବୀର ଚୌରାରେ ନୁହେଁ, ମଗହରରେ ଶେଷ କଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କାହାଣୀ ତାଙ୍କ ଜୀବନକାହାଣୀ ପରି ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଆସିଯାଇଛି। ସେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲାବେଳେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ସେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲେ ସେହି ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନ ଉଭୟେ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ବୋଲି ଦାବି କଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନିଜ ରୀତି ଅନୁସାରେ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲା। ପରମ୍ପରା ସ୍ମରଣ କରେ ଯେ ଏହି ବିବାଦ ନିଜ ଆପେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଅନ୍ତିମ ଆବରଣ ତଳେ ଯେଉଁ ଶରୀର ମିଳିଥିବା କୁହାଯାଏ, ତାହା କୌଣସି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଆଶା କରୁଥିବା ଉପାୟରେ ଦାହ ବା ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାବି କରିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନଥିଲା; ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଅନ୍ତିମ ଶିକ୍ଷା ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଯାହା କବୀର ପଦରେ ରଚିଥିବା କୌଣସି ବିଷୟ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ।

କବୀର ଚୌରା କବୀରଙ୍କ ନିଜ କାବ୍ୟର ସେହି ସୀମା-ଅତିକ୍ରମକାରୀ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନ ଭକ୍ତମାନେ ସମାନ ଭାବେ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କବୀର ପନ୍ଥ ବାହାରେ, ବୃହତ୍ତର ସନ୍ତ ପରମ୍ପରାର ଅନୁଗାମୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି (କବୀର ନିଜେ ଯେଉଁ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ସାଧୁ-କବିଙ୍କ ବୃହତ୍ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅଂଶ ଥିଲେ)। ଦର୍ଶନାର୍ଥୀଙ୍କ ଏହି ବହୁଳତା ଆକସ୍ମିକ ନୁହେଁ। ଏହା ସମ୍ଭବତଃ କବୀରଙ୍କ ନିଜ ଶିକ୍ଷାର — ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଭାଜନର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଦୈବ ଏକତ୍ୱର — ସବୁଠାରୁ ସତ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରକାଶ; ଏବଂ ସେହି ଶିକ୍ଷା ନିଜର ପ୍ରଥମ ପରୀକ୍ଷାକ୍ଷେତ୍ର ଏହି ଏକା ପଡ଼ିଆରେ ପାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ନିମ୍ନ ଜାତିର ବୁଣାକାରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥରେ, ତାଙ୍କ ସମୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାମାଜିକ ପ୍ରତ୍ୟାଶା ବିରୁଦ୍ଧରେ, ଦାବି କରିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି।

ମହାନ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବିଶାଳ ମନ୍ଦିର-ପରିସରରେ ପୁନର୍ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ କବୀର ଚୌରା ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ସାଧାରଣ ରହିଛି; କୌଣସି ଅଲଗା ପବିତ୍ର ସ୍ତରରେ ଉଠାଯାଇ ନ ହୋଇ, ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରତ ପଡ଼ିଆର ପଛ ଗଳିରେ ସେ ଲୁଚି ରହିଛି। ବାରମ୍ବାର ଆସୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ସରଳତା କୌଣସି ଜାଁକଜମକପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାପତ୍ୟଠାରୁ ବି କବୀରଙ୍କ ନିଜ ଶିକ୍ଷା ସହ ଅଧିକ ମେଳ ଖାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପଦସମୂହ ବିସ୍ତୃତ ଆଚାର କିମ୍ବା ସ୍ମାରକ ଗଠନକୁ ପ୍ରକୃତ ଭକ୍ତି ବୋଲି ଭୁଲ କରିବା ବିରୁଦ୍ଧରେ ବାରମ୍ବାର ସତର୍କ କରିଥିଲା। ସିଂହାସନ ନୁହେଁ, ଏକ ବୁଣାକାରର ତନ୍ତ୍ରି ସର୍ବଦା କବୀର ପ୍ରକୃତରେ ଯାହା ଶିଖାଇଥିଲେ ତାହାର କେନ୍ଦ୍ରର ନିକଟତର ଥିଲା। ସଂଗ୍ରହାଳୟ ନ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟରତ ମଠ ଭାବେ କବୀର ଚୌରାର ନିରନ୍ତର ଜୀବନ, ଆଜି ବି ଏହାର ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଚାଲୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ପାଇଁ ସେହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭାବେ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ।

ଏହି ପଡ଼ିଆ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ପଦସମୂହ ସେହି ଗଳିଠାରୁ ବହୁଦୂର ଯାଇଛି ଯେଉଁଠି କବୀର ନିଜେ ଥରେ ବସ୍ତ୍ର ବୁଣୁଥିଲେ; ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ କବୀରଙ୍କ ମୋଟ 541ଟି ଭଜନ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିବା ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି — ସେଥିମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭାତୀ ରାଗର “ଅବଲି ଅଲ୍ଲା ନୂର ଉପାୟା” ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଶବଦ, ଯାହା ଅଙ୍ଗ 1349ରେ ଲିପିବଦ୍ଧ। ଶିଖ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଭଜନ ସହ ସେଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି, ଯାହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରମାଣ ଯେ କବୀରଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ତାଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନକାହାଣୀ ପୂର୍ବରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୀମାକୁ କେତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କଲା। କବୀର ବୀଜକ, ଯାହା ତାଙ୍କ ନିଜ କବୀର ପନ୍ଥୀ ଅନୁଗାମୀମାନେ ସଙ୍କଳନ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସାଖୀ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ କବୀର ଗ୍ରନ୍ଥାବଳୀ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଧାରା ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ଦୋହାର ଟିକିଏ ଭିନ୍ନ ଚୟନ ଓ ବିନ୍ୟାସ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ-ପ୍ରସାରଣର ବିବିଧତା ଆଜି ବି କବୀର ଚୌରା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ଦର୍ଶନାର୍ଥୀଙ୍କ ସେହି ବହୁଳତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। କବୀରଙ୍କ ବାଣୀ କିପରି ସ୍ମରଣ କରାଯିବ, ତାହା କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବା ଗୋଷ୍ଠୀ କେବେ ବି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହିଁ, ଠିକ୍ ଯେପରି ମଗହରରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାବି କରିପାରି ନଥିଲା।

ଆଜି କବୀର ଚୌରାକୁ ଆସୁଥିବା ଦର୍ଶନାର୍ଥୀମାନେ ବାରାଣସୀର ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଚିହ୍ନିତ କରୁଥିବା ଜାଁକଜମକପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭାଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଆଚାର-ପଞ୍ଜିକା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ଏହି ନୀରବତା ନିଜେ ସେହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଯାହାକୁ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଖୋଜି ଆସନ୍ତି। ମଠ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ମହନ୍ତମାନେ କବୀରଙ୍କ ନିଜ ବାଣୀ ସହ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶିକ୍ଷାର ଧାରା ଚାଲୁ ରଖନ୍ତି; କାଚ ପଛରେ ଅବଶେଷ ପରି କେବଳ ପୂଜା ହେବା ବଦଳରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ାଯାଏ ଓ ବୁଝାଯାଏ। ଏହା ସ୍ଥାନକୁ ଏକ ଏକକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିଥିବା ସ୍ମାରକ ଅପେକ୍ଷା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ ନିକଟରେ ରଖେ। ଅନେକ କବୀରପନ୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ, କବୀର ଚୌରାକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କୌଣସି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଥରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଠିଆ ହେବା ବିଷୟରେ କମ୍ ଏବଂ ଯେତେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେଉ, ସେହି ଅଳଙ୍କାରରହିତ ମନୋଯୋଗକୁ ଫେରିବା ବିଷୟରେ ଅଧିକ; ସେହି ମନୋଯୋଗ ଯାହା ପ୍ରଥମେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ବୁଣାକାରର ପୁତ୍ରକୁ, ପରମ୍ପରା କହୁଥିଲା ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଗୁରୁ ମିଳିବେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଦେଇଥିଲା।