કબીર ચૌરા મઠ

જૂના વારાણસીના હૃદયમાં કબીર ચૌરા ઊભો છે; આ મહોલ્લો અને મઠ છે, જેને પરંપરા પ્રમાણે પંદરમી સદીના કબીરનું ઘર માનવામાં આવે છે. વણકરમાંથી રહસ્યવાદી કવિ બનેલા કબીરના પદો ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ, કબીર બીજક, સાખી ગ્રંથ અને કબીર ગ્રંથાવલીમાં સચવાયેલા છે. પરંપરા કહે છે કે કબીરને શિશુ અવસ્થામાં અહીં નીરુ નામના એક મુસ્લિમ વણકર અને તેમની પત્ની નીમાએ શોધી કાઢ્યા હતા, અને તેમણે આ જ વિસ્તારમાં તેમનો ઉછેર કર્યો. તેમણે તેમને પોતાનો વ્યવસાય, એટલે કે વણાટકામ શીખવ્યું; એ વણાટના ધંધાએ પાછળથી કબીરની સૌથી યાદગાર પ્રતિમાઓ — દોરો, શાળ અને વસ્ત્ર — પૂરી પાડી.

કબીર ચૌરા એ સ્થાન પણ છે જ્યાં પરંપરા તેમના પ્રારંભિક જીવનના સૌથી પ્રસિદ્ધ પ્રસંગને મૂકે છે: વૈષ્ણવ સંત રામાનંદ દ્વારા તેમનો શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર. રામાનંદ ભક્તિ વૈષ્ણવ પરંપરાના એક ભક્તિ કવિ-સંત હતા, જેમના ઉપદેશ ભક્તિ વૈષ્ણવધર્મની અંદર અદ્વૈત દર્શન તરફ ઝૂકેલા હતા. કબીર પંથની પરંપરામાં સચવાયેલી કથા અનુસાર, માત્ર પાંચ વર્ષના યુવાન કબીરે, જેનો જન્મ નીચી જ્ઞાતિના વણકર પરિવારમાં થયો હતો, રામાનંદને પોતાના ગુરુ તરીકે દાવો કર્યો. સામાન્ય રીતે આવો સંબંધ રચાતો અટકાવતી સામાજિક અડચણો હોવા છતાં તેમણે આમ કર્યું. એ બાળકને દૂર કરવાને બદલે રામાનંદે તેમનો સ્વીકાર કર્યો; આ નિર્ણય એવી રીતે યાદ કરવામાં આવે છે કે તેને કારણે રામાનંદ પોતે જ્ઞાતિ-પરંપરા તેમની પાસેથી જે અસ્પૃશ્યતાના આચારની અપેક્ષા રાખતી હતી તેને છોડી દેવા પ્રેરાયા. રામાનંદે પાછળથી આપેલી કોઈ પણ ઔપચારિક શિક્ષા કરતાં વધુ, આ એક જ મુલાકાતને કબીર પંથ એ આધ્યાત્મિક બીજ તરીકે ગણે છે, જેમાંથી કબીરનું પછીનું સમગ્ર જીવન, સીમાઓ ઓળંગતી ભક્તિ, ઊગી.

કેવળ યાત્રાધામ તરીકે કાર્ય કરતાં ઘણાં ઐતિહાસિક સ્થળોથી વિપરીત, કબીર ચૌરા મઠ આજે પણ સક્રિય ધાર્મિક સંસ્થા છે. ત્યાં મહંતો, એટલે કે મઠાધીશોની એક વંશપરંપરા છે; તેઓ કબીર સાથે સંબંધિત અવશેષોનું જતન કરે છે અને સ્થળનાં મંદિર તથા સમાધિ-રચનાઓની સંભાળ રાખે છે. જે સીધા, વચેટિયા વિનાના દૈવી સાક્ષાત્કારની શોધમાં આવે છે તેવા કબીરપંથીઓની નવી પેઢીઓને તેઓ તેમના ઉપદેશો આપતા રહે છે — કબીરે પોતે જે સાક્ષાત્કારનો ઉપદેશ આપ્યો હતો તે જ.

કબીરે પોતાનું જીવન કબીર ચૌરામાં નહીં, પણ મગહરમાં પૂર્ણ કર્યું; અને તેમના મૃત્યુની કથા તેમના જીવનની કથા જેટલી જ તેમના વારસાના કેન્દ્રમાં આવી ગઈ છે. જ્યારે તેઓ દેહ છોડી ગયા, ત્યારે જેમને તેમણે પ્રેરણા આપી હતી તે હિંદુઓ અને મુસ્લિમો બંનેએ તેમને પોતાના તરીકે દાવો કર્યો; દરેક સમુદાય પોતાના રીતરિવાજ પ્રમાણે અંતિમ સંસ્કાર કરવા ઇચ્છતો હતો. પરંપરા યાદ કરે છે કે આ વિવાદ પોતાની મેળે જ શમી ગયો. અંતિમ કફનની નીચે મળ્યો હોવાનું કહેવાતો દેહ, કોઈ પણ સમુદાય જે રીતે અપેક્ષા રાખતો હતો તે રીતે દહન કે દફન દ્વારા સંપૂર્ણપણે દાવો કરી શકાય તેવો નહોતો; ભક્તો તેને એક અંતિમ ઉપદેશ માને છે, જે કબીરે પદમાં રચેલી કોઈ પણ વાત જેટલો જ તીક્ષ્ણ છે.

કબીર ચૌરા કબીરની પોતાની કવિતાના એ જ સીમા-ઓળંગતા સ્વભાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે. હિંદુ અને મુસ્લિમ ભક્તો એકસરખા અહીં આવે છે, અને ઔપચારિક કબીર પંથની બહાર, વિશાળ સંત પરંપરાના અનુયાયીઓ પણ આવે છે (કબીર પોતે જેના સભ્ય હતા તે ઉત્તર ભારતના મધ્યયુગીન સાધુ-કવિઓની વિશાળ ચળવળ). મુલાકાતીઓની આ બહુવિધતા આકસ્મિક નથી. તે કદાચ કબીરના પોતાના ઉપદેશ — સાંપ્રદાયિક વિભાજનોથી પર દૈવી એકત્વ —ની સૌથી સાચી જીવંત અભિવ્યક્તિ છે; અને એ ઉપદેશને તેની પહેલી કસોટીનું ક્ષેત્ર આ જ પડોશમાં મળ્યું, જ્યાં નીચી જ્ઞાતિના વણકરના પુત્રે એક વાર, પોતાના સમયની દરેક સામાજિક અપેક્ષા સામે, દાવો કર્યો હતો કે તેમને તો પહેલેથી જ એક ગુરુ છે.

મહાન સંતો સાથે સંકળાયેલાં ઘણાં પવિત્ર સ્થળો સદીઓ દરમિયાન ભવ્ય મંદિર-સંકુલોમાં પુનર્નિર્માણ પામ્યાં છે, પરંતુ કબીર ચૌરા પ્રમાણમાં સાદું રહ્યું છે, કોઈ અલગ પવિત્ર સપાટી પર ઊંચકાયા વિના, એક કાર્યરત મહોલ્લાની પાછલી ગલીઓમાં સંતાઈને. વારંવાર આવતા ભક્તો કહે છે કે આ સાદગી કોઈ પણ ભવ્ય સ્થાપત્ય કરતાં કબીરના પોતાના ઉપદેશને વધુ અનુરૂપ છે, કારણ કે તેમના પદો વિસ્તૃત કર્મકાંડ કે સ્મારક રચનાને સાચી ભક્તિ માની લેવાની ભૂલ સામે વારંવાર ચેતવતા હતા. સિંહાસન નહીં, પણ વણકરનો શાળ જ હંમેશાં કબીરે ખરેખર જે શીખવ્યું તેના કેન્દ્રની વધુ નજીક રહ્યો. કબીર ચૌરાનું સંગ્રહાલયને બદલે કાર્યરત મઠ તરીકેનું સતત જીવન, આજે પણ તેના દરવાજામાંથી પસાર થતા દરેક યાત્રાળુ માટે એ ઉપદેશને દૃશ્યમાન રીતે જીવંત રાખે છે.

આ પડોશ સાથે સંકળાયેલાં પદો એ ગલીઓથી ઘણે દૂર પહોંચ્યાં છે જ્યાં કબીર પોતે એક વખત વસ્ત્ર વણતા હતા; ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં કબીરની કુલ 541 ભજનો દાખલ થયાં હોવાનું નોંધાયેલું છે — જેમાંનું એક પ્રભાતી રાગનું શબદ, “અવલી અલ્લાહ નૂર ઉપાયા” થી શરૂ થતું, અંગ 1349 પર નોંધાયેલું છે. શીખ ગુરુઓનાં ભજનો સાથે તેઓ ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં સ્થાન પામ્યાં, જે એ વાતનો અદ્ભુત પુરાવો છે કે કબીરના ઉપદેશે, તેમની પોતાની જીવનકથા પહેલેથી જ જે સીમાઓ ઓળંગી ચૂકી હતી તે દરેકને કેટલી સંપૂર્ણપણે ઓળંગી. કબીર બીજક, જેનું સંકલન અને જતન તેમના પોતાના કબીર પંથના અનુયાયીઓએ કર્યું, અને સાખી ગ્રંથ તથા કબીર ગ્રંથાવલી, જે અન્ય વંશપરંપરાઓએ એકત્ર કર્યા, એ દરેક તેમની ચોપાઈઓની થોડી જુદી-જુદી પસંદગી અને ગોઠવણી સાચવે છે. આ ગ્રંથ-પ્રસારણની વિવિધતા કબીર ચૌરા તરફ આજે પણ ખેંચાતા મુલાકાતીઓની એ જ બહુવિધતાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. કબીરના શબ્દો કેવી રીતે સ્મરણ કરાશે તે કોઈ એક સંપ્રદાય કે સમુદાયે ક્યારેય સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કર્યું નથી, જેમ મગહરમાં તેમના દેહ પર પણ કોઈ એક સમુદાય પૂરેપૂરો દાવો કરી શક્યો નહોતો.

આજે કબીર ચૌરા આવતા મુલાકાતીઓને વારાણસીનાં અન્ય ઘણાં પ્રસિદ્ધ પવિત્ર સ્થળો ચિહ્નિત કરતી ભવ્ય શોભાયાત્રાઓ કે વિસ્તૃત ધાર્મિક કૅલેન્ડર જોવા મળતાં નથી; અને આ શાંતિ પોતે જ એ વસ્તુઓમાંની એક છે જેની શોધમાં યાત્રાળુઓ આવે છે. મઠની સંભાળ રાખતા મહંતો, કબીરના પોતાના શબ્દો સાથે સીધા સાક્ષાત્કાર પર કેન્દ્રિત ઉપદેશની વંશપરંપરા ચાલુ રાખે છે; કાચ પાછળના અવશેષોની જેમ માત્ર પૂજવાને બદલે, તેનું પઠન અને સમજૂતી થાય છે. આ સ્થળને એક જ ઐતિહાસિક ક્ષણમાં થીજી ગયેલા સ્મારક કરતાં જીવંત વર્ગખંડની વધુ નજીક રાખે છે. ઘણા કબીરપંથીઓ માટે, કબીર ચૌરાની યાત્રા કોઈ પ્રખ્યાત વ્યક્તિ એક વખત જ્યાં ઊભી હતી ત્યાં ઊભા રહેવા કરતાં, ભલે થોડા સમય માટે, એ જ અલંકારરહિત સજગતામાં પાછા ફરવા વિશે વધુ છે — જે સજગતાએ પાંચ વર્ષના વણકરના પુત્રને, રૂઢિ કહેતી હતી કે જ્યાં કોઈ ગુરુ મળી શકે નહીં ત્યાં, પહેલી વાર ગુરુને ઓળખવા દીધા હતા.