कुद्दालजातकम्

वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः कन्दमूलौषधीनां खननेन जीविकां कुर्वन् उद्यानपालः अभवत्। तस्य समग्रं धनं जीर्णप्रान्तं लोहकुद्दालम् एकम् आसीत्। अनेनैव उपकरणेन जनाः तं कुद्दाल इति आहुः। स्वोत्पादितानां शाकानां चयनानन्तरमेव शुष्यमाणतां दृष्ट्वा, श्रमेणापि जरामरणधर्मिणः शरीरस्य सेवायां जीवनं यापयितुं खिन्नः सः गृहवासं त्यक्त्वा वनस्य स्वातन्त्र्यं प्राप्तुं सङ्कल्पितवान्।

प्रस्थानात् पूर्वं कुद्दालः स्वप्रियं कुद्दालं नगरसमीपे एकस्मिन् गुल्मे निगूढम् अकरोत्, यथा तस्य मनसः कश्चन भागः जानाति स्म यत् सः पुनः तम् इच्छिष्यति। सः हिमालयस्य अरण्यं प्रविश्य कालान्तरे वन्यफलैः जीवन् एकाकी तपस्वी अभवत्। किन्तु कुटीरस्य निस्तब्धतायां कुद्दालस्य चिन्ता पुनः तस्य मनसि प्रविष्टा। तेन कुद्दालेन सदा भूमितः जीविका खनितुं शक्या, तर्हि वने भोजनाभावेन किमर्थं दुःखं सहेत? एषा चिन्ता तस्य शान्तिं हरति स्म।

अस्य लघुना किन्तु दुर्निवार्येण तृष्णया पराजितः कुद्दालः वनात् प्रत्यागत्य निगूढं कुद्दालम् आदाय स्वपूर्वव्यवसाये पुनः प्रवृत्तः। किन्तु स्थिरतां प्राप्य सांसारिकजीवनं प्रति विरागः पुनः उदियात्, ततः सः पुनः वनं गतवान्, परन्तु तस्यैव उपकरणस्य स्मरणेन पुनः गृहं प्रत्याकृष्टः। एतत् क्रमशः षड्वारं जातम्: षड्वारं सः संसारं त्यक्तवान्, षड्वारं च एकस्य जीर्णकुद्दालस्य चिन्तया सामान्यजीवनस्य धूलौ पुनः पातितः।

स्वदौर्बल्येन लज्जितः कुद्दालः अन्ततः अबुध्यत यत् कुद्दालः स्वयं न शत्रुः, अपि तु तस्य आसक्तं चित्तमेव शत्रुः। सः सङ्कल्पितवान् यत् अयं सप्तमः प्रस्थानम् अन्तिमं भविष्यति, केवलं पुनः निगूहनेन न, अपि तु प्रलोभनस्य मूलं सदा उच्छेत्स्यामि इति। कुद्दालं गङ्गायाः उच्चतटं नीत्वा सः अचिन्तयत्—यदि अहं तस्य जलपातस्थानं पश्येयम्, तर्हि पुरातनी तृष्णा मां जले अवतीर्य तस्य अन्वेषणाय प्रलोभयेत्।

अतः कुद्दालः नेत्रे निमील्य कुद्दालं शिरसः उपरि त्रिवारं भ्रामयित्वा गङ्गायाः मध्ये यथाशक्ति प्रचिक्षेप। यत्र सः निमज्जेत् तत् द्रष्टुम् एकवारमपि नेत्रे नोन्मीलितवान्। दूरात् जलपातशब्दं श्रुत्वैव सः अवगतवान् यत् सा वस्तु पुनः अप्राप्या अभवत्। तस्मिन् क्षणे षड्वारं तं पराजितवती तृष्णाशृङ्खला अन्ततः त्रुटिता, तस्य हृदये महती लघुता पूर्णा अभवत्।

कुद्दालः त्रिवारं बाहू उन्नीय उच्चैः अवदत्—“जितं मया! जितं मया!” तस्मिन्नेव काले वाराणसीनरेशः सीमाविद्रोहं शमयित्वा ससैन्यः विजयी प्रत्यागच्छन् नदीतटेन गच्छति स्म। वनात् एकाकिनः जयघोषं श्रुत्वा राजा कौतूहलितः तापसम् आनेतुं पुरुषान् प्रैषयत्।

राजा अवदत्—“अहम् अधुनैव विद्रोहिणः शमयित्वा ससैन्यः विजयी प्रत्यागतः, तथापि त्वया इव जयघोषं न कदापि कृतवान्। एकाकी निःस्वः सन् त्वं कं जितवान्?” कुद्दालः प्रत्यवदत् यत् तेन तत्क्षणं लब्धः जयः राजसैनिकानां कस्यापि जयात् महत्तरः, यतः सः अस्मात् दिनात् पूर्वं षड्वारं तृष्णाजीवने आकृष्टवन्तम् एकमात्रं धनं, जीर्णं मलिनं कुद्दालम् अपि त्यक्तवान्।

तापसः व्याख्यत् यत् राज्ञः परपुरुषजयः सदा विपर्येतुं शक्यः, यतः पराजितः शत्रुः पुनः उत्तिष्ठेत्, नवः शत्रुः वा प्रादुर्भवेत्। किन्तु स्वकीयस्य लोभस्य जयः एकवारं पूर्णतां गते न देवानां न मनुष्याणां केनापि बलेन विपर्येतुं शक्यः। एतत् श्रुत्वा ब्रह्मदत्तराजस्य हृदयं सत्यस्य प्रभावेण विद्धम् इव जातम्, सः प्रासादं प्रत्यागन्तुं स्थाने स्वयमपि परिव्राजकतापसः भविष्यामीति घोषितवान्।

यदा राजा स्वयं सिंहासनं त्यक्तुम् इच्छति इति वार्ता प्रसृता, तदा तस्य अमात्याः, सैनिकाः, वाराणसीजनाश्च पृष्ठतः स्थातुं न इच्छन्ति स्म। अनुयायिनां महती शोभायात्रा, यस्याः दैर्घ्यं द्वादशयोजनमात्रम् इति कथ्यते, नगरात् निर्गत्य कुद्दालेन राज्ञा च सह हिमालयं प्रति अचलत्, सामान्यजीवनं त्यक्त्वा तेन तापसेन लब्धाम् अन्तःशान्तिम् एव अन्वेष्टुम्।

देवाधिपतिः शक्रः अधः अवलोक्य अवस्थानविहीनानां तेषां प्रव्रजितानां बहुलतां दृष्टवान्। सः स्वदिव्यशिल्पिनं विश्वकर्माणं हिमालयपादे त्रिंशद्योजनदीर्घं पञ्चदशयोजनविस्तृतम् आश्रमं निर्मातुम् आदिशत्, यत्र कुटीराः, मार्गाः तापसार्थम् आवश्यकं सर्वं च भविष्यति, येन राजा तस्य प्रजाश्च सुखेन सुरक्षया च स्वजीवनं निरन्तरं यापयेयुः।

यदा शास्ता जेतवने इमां कथां कथितवान्, तदा सः स्पष्टीकृतवान् यत् सा ध्यानाभ्यासे चित्तं स्थिरीकर्तुम् अशक्तस्य भिक्षोः कृते उक्ता। सः स्वयं तस्मिन् जन्मनि कुद्दालः तापसः आसीत् इति प्रकटितवान्, वने तम् अनुगतः ब्रह्मदत्तराजः तु तस्मिन् जीवने तस्य स्वशिष्यः आनन्दः आसीत्। एषा अभिज्ञा एकनिपातस्य जातकेषु सप्ततितमः (७०) कुद्दालजातकरूपेण गण्यते।

इयं कथा पालित्रिपिटकस्य स्पष्टतमेषु चित्रणेषु अन्यतमा अस्ति, यत् लघु निरर्थकम् अपि वस्तु प्रति आसक्तिः महतीभ्यः सम्पत्तिभ्यः अपि दृढतरं चित्तं बध्नाति इति दर्शयति। कुद्दालस्य सप्त प्रयत्नाः दर्शयन्ति यत् विरक्तिः प्रायः प्रथमप्रयत्नेन न लभ्यते, तस्य अन्तिमः विजयः च दर्शयति यत् भङ्गनीयं तु आलम्बनस्य बलम् अस्ति, न तु आलम्बितस्य वस्तुनः मूल्यम्। गङ्गातटे उद्यानपालस्य जयघोषः परेषां जयात् आत्मजयस्य उपदेशं कुर्वतां सर्वेषां परवर्तिनाम् उपदेशानां आदर्शः अभवत्।