लोसकजातकम्

जेतवने बुद्धः लोसकतिस्सस्थविरस्य विषये इयं कथाम् अकथयत्। भिक्षवः अवलोकितवन्तः यत् एषः स्थविरः अर्हत्पदं प्राप्तः (पूर्णतया मुक्तः) अपि एकस्मिन् विषये आश्चर्यजनकरीत्या दुर्भाग्यवान् आसीत्। यत्र यत्र सः भिक्षाटनार्थं गच्छति स्म, तत्र प्रायः किमपि न लभते स्म, अतः ते परस्परं चिन्तयन्ति स्म यत् इतः दुर्भाग्यवान् जनः कथं मार्गस्य परमं फलं प्राप्तुं शक्नोति। बुद्धः प्रत्यवदत् यत् लोसकतिस्सस्य स्वकीयाः पूर्वकर्माणि एकस्मिन् एव काले दारिद्र्यस्य तथा मुक्तेः कारणं सन्ति, तथा च तदर्थं सः एषां वृत्तान्तं कथितवान्। एषा कथा सङ्ग्रहे लोसकजातकम्, क्रमाङ्कः 41 इति स्मर्यते।

बहुपूर्वं काश्यपबुद्धस्य युगे एकः भिक्षुः ग्रामविहारे निवसति स्म, यः भक्तेन श्रेष्ठिना पोषितः आसीत्। एकदा एकः यात्रिकः अर्हत्-स्थविरः आश्रयं अन्वेषयन् आगतः; श्रेष्ठी तं सुमधुरम् अतिथिम् आदरेण स्वीकृत्य परदिने प्रातः भिक्षार्थं आमन्त्रितवान्। एतत् दृष्ट्वा स्थानीयः भिक्षुः ईर्ष्यया अभिभूतः अभवत्। सः भयभीतः अभवत् यत् नवागतस्य अतिथेः कारणेन श्रेष्ठिनः स्नेहे दाने च तस्य स्वस्थानं नष्टं भविष्यति।

परदिने यदा श्रेष्ठी आगत्य आगन्तुकस्य स्थविरस्य विषये पृष्टवान्, तदा स्थानीयः भिक्षुः तं मिथ्या अवदत्। सः दावितवान् यत् सः विहारघण्टां वादितवान्, स्थविरस्य द्वारं च ताडितवान्, किन्तु तं प्रबोधयितुं न शक्तवान्; सः सूचितवान् यत् पूर्वदिने दत्तं समृद्धं भोजनं आगन्तुकस्य अनुकूलं नासीत्। एतस्मिन् विश्वसिते श्रेष्ठिना तस्मै एव भिक्षुकाय, यः स्थविरं प्रति वहति स्म, एकं विशेषं व्यञ्जनं सज्जीकृतम्: घृतेन शर्करया मधुना च समृद्धं पायसम्।

स्वस्थविरस्य समीपे एतत् उत्तमं भोजनं दातुं असहमानः ईर्ष्यालुः भिक्षुः तत् दातुं न इच्छति स्म। सः अधुनैव दग्धं क्षेत्रं गत्वा अङ्गारेषु गर्तं खनितवान्। तत्र सः पायसं गर्ते क्षिप्त्वा दग्धभस्मेन पुनः आच्छादितवान्; अन्यस्य तत् लभ्यं न भवेदिति सः तद् सर्वथा नष्टवान्।

अस्य एकस्य निगूढक्रूरकर्मणः फलं तं अपारे कालप्रवाहे अनुसरति स्म। सः प्रथमं अवीचिनरके दीर्घकालं — परम्परानुसारं शतसहस्रवर्षाणि — पीडितः। तस्य यातनायाः समाप्तेः अनन्तरं सः पञ्चशतवारं क्षुधार्तः प्रेतयोनौ जन्म प्राप्तवान्, येषु प्रत्येकस्मिन् जन्मनि सः अन्नं केवलं एकवारम् अलभत, तत् अपि पूतिमांसस्य एकग्रासम्। पञ्चशतजन्मनां परं सः पञ्चशतवारं श्वानयोनौ पुनर्जातः, प्रत्येकस्मिन् जन्मनि पुनः एकवारम् एव तृप्तः, तत् अपि वमनस्य एकग्रासात्।

एतस्य विपुलस्य क्षुधाशृङ्खलायाः परमेव सः जीवः मनुष्यजन्म प्राप्तवान्, काशीदेशस्य एकस्मिन् ग्रामे भिक्षुकस्य बालकत्वेन, नाम्ना मित्तविन्दकः। यत्र यत्र सः वसति स्म, तत्र तस्य कुलस्य दारिद्र्यं गभीरतरं जायते स्म, यावत् तस्य मातापितरौ, यः दुर्भाग्यः तम् अनुसरति इति प्रतीयमानेन क्लेशेन क्लान्तौ, तं प्रहृत्य स्वगृहात् बहिः निरस्यताम्। सः बहिष्कृतः सन् वाराणसीं प्रति निरुद्देशः भ्रमति स्म।

वाराणस्यां मित्तविन्दकः बोधिसत्त्वस्य आश्रये स्थितः, यः तस्मिन् जन्मनि करुणावशात् शिक्षकरूपेण शिष्यान् शिक्षयति स्म। किन्तु मित्तविन्दकः कलहप्रियः आसीत्, सः शिक्षां न स्वीकृतवान्, सदाचाराय प्रयत्नं कुर्वन्तं गुरुं प्रतिरोधितवान्। कालान्तरे सः स्वमार्गं अगृह्णात्, ग्रामे आचार्यः अभवत्, स्वपूर्वस्वभावं सह नीत्वा।

यत्र यत्र मित्तविन्दकः स्थितः, तत्र तत्र विपत्तिः तं अनुसरति स्म। यानि ग्रामाणि तं आश्रयन्ति स्म, तानि अग्निना राजदण्डैः च पीडितानि भवन्ति स्म, येषां अन्यः हेतुः न प्रतीयते स्म। अन्ततः ग्रामवासिनः तस्य उपस्थितिम् एव नाशकारिणीम् इति मत्वा हिंसया तं बहिः निरस्तवन्तः, यथा तस्य मातापितरौ पूर्वं कृतवन्तौ।

पुनः पलायितः मित्तविन्दकः समुद्रतीरस्थं ग्रामं प्राप्य सागरपारं गच्छन्तं नौकायाम् आरूढः। यदा सा नौका अज्ञातकारणात् तटात् दूरे स्थगिता, तदा नाविकाः पुनः पुनः शलाकाः क्षिप्तवन्तः, यः तेषु शापितः इति ज्ञातुम्, प्रत्येकवारं च सा शलाका मित्तविन्दके एव पतिता। अन्ते ते तं वेणुतराले स्थापयित्वा नौकां तं विना चालितवन्तः।

तरले स्थितः मित्तविन्दकः आश्चर्याणां परम्परां प्राप्तवान्। स्फटिकस्य, रजतस्य, रत्नानां, अन्ततः सुवर्णस्य च प्रासादाः आसन्, प्रत्येकः दिव्याभिः कन्याभिः परिपूर्णः, याः तस्मै स्वागतं सुखं च अर्पयन्ति स्म। किन्तु प्रत्येकस्मिन् प्रासादे सः अशान्तः अभवत्, स्वसौभाग्यं त्यक्त्वा किमपि महत्तरं अन्वेष्टुं पुनः तरलेन अग्रे गच्छति स्म, प्रदत्तेन कदापि सन्तुष्टः न भवति स्म। अन्ते एका राक्षसी अजारूपेण धृत्वा तं समुद्रपारं प्रक्षिप्तवती; सः वाराणस्याः परिखायां पतितः, यत्र गोपालकाः तं राजगोषु एकाम् अजां गृहीतुं प्रयतमानं गृहीतवन्तः। बोधिसत्त्वः, ये अधुना वृद्धः आसीत्, पूर्वशिष्यं चिनोत्, तस्मै च चेतावनीगाथाम् उक्तवान्: यः हठी पुरुषः सुहृद्भिः उपदिष्टः सन् श्रवणं न करोति, सः अन्ततः सुनिश्चितविनाशं प्राप्नोति।

सः दुर्भाग्यश्रृङ्खला पुनः तस्य जन्मनि अनुवर्तते स्म, यस्य विषये भिक्षवः पृष्टवन्तः। पुनः एकवारं, इदानीं कोसकनामके ग्रामे लोसकतिस्सरूपेण, तस्य गर्भाधानमेव सहस्रगृहाणां मत्स्यजीविकां नाशितवत् इति कथितम्। यस्मिन् ग्रामे सः जातः, तत्र पुनः पुनः अग्निः राजदण्डाः च पतन्ति स्म, यावत् तस्य कुलं लज्जया निष्कासितम्। तस्य स्वमाता तं लघुबालकं परित्यक्तवती, केवलं भग्नेन मृत्खण्डेन सह याचनार्थम्; सः परित्यक्तेभ्यः पाकपात्रेभ्यः प्रक्षालनजलं सङ्गृह्य वर्धितः।

सप्तवर्षीयः सन् स्थविरः शारिपुत्रः क्षुधार्तं बालकं प्राप्य तं भोजितवान्, कालान्तरे च प्रथमं श्रामणेररूपेण, ततः पूर्णभिक्षुरूपेण प्रव्राजितवान्। लोसकतिस्सः निष्ठया साधितवान्, अन्ततः अर्हत्त्वं प्राप्तवान्; परन्तु तस्य प्राचीनं दुर्भाग्यं पवित्रजीवनेऽपि अनुवर्तते स्म — भिक्षाः तस्य पात्रात् अदृश्याः भवन्ति स्म, अथवा दातारः अल्पस्पृष्टं पात्रं पूर्णमिति मन्यन्ते स्म। यस्मिन् दिने स्थविरः अन्तिमनिर्वाणं प्रविशितव्यः आसीत् (जननमरणात् पूर्णा मुक्तिः), तदा शारिपुत्रः निश्चितवान् यत् सः अन्ततः स्वेच्छया भोक्तव्यम्। भिक्षाटने ग्रामवासिनः तौ अपि प्रमादेन उपेक्षितवन्तः। अतः शारिपुत्रः स्वयं राजप्रासादं गत्वा भोजनम् आनीय, स्वहस्तेन पात्रं धृत्वा लोसकतिस्सस्य भोजनं कारितवान्, यथा तत् सदा इव प्राक् न पलायेत। लोसकतिस्सः तस्मिन् जन्मनि प्रथमवारं तृप्तः अभवत्, तस्मिन् एव दिवसे च मृतः, अन्ततः पुनर्जन्मात् परं गतः।

वृत्तान्तं समापयन् बुद्धः भिक्षुभ्यः स्पष्टम् अवदत् यत् पात्रेषु कोऽभवत्। लोसकतिस्सस्थविरः, यः तेषु उपविष्टः आसीत्, दूरे जन्मनि मित्तविन्दकः आसीत्, यः ईर्ष्यावशात् पायसं दग्धभस्मे निगूढवान्। बुद्धः स्वयं वाराणस्यां तं दुरात्मानं बालकं शोधयितुं व्यर्थं प्रयतमानः आचार्यः आसीत्, यः पश्चात् तं नष्टम्, राजगोषु एकाम् अजां चोरयितुं प्रयतमानं पुनः प्राप्तवान्।

लोसकजातकं एकं कारणस्य परिणामस्य च सूत्रं तस्मिन् अकल्पनीये कालप्रवाहे अनुसरति। तत् एकस्मात् निगूढात् ईर्ष्याकर्मणः आरभ्य शतसहस्रवर्षाणि नरके, सहस्रं क्रमिकानि क्षुधाजन्मानि, वर्तमानं च मानवजीवनम् — अल्पतायाः चिह्नितं — यावत् गच्छति। तथापि सैव कथा आग्रहं करोति यत् दुःखस्य एषा दीर्घशृङ्खला लोसकतिस्सात् मार्गं न निषिद्धवती। अशुभकर्मणः फलैः भारयुक्तं जीवितम् अपि निष्कपटप्रयासेन पुनर्जन्मस्य अन्तं प्राप्तुं शक्नोति। यः ईर्ष्या एकं भोजनपात्रं नाशितवती, सा तस्य धारकं युगानि यावत् महतीं मूल्यं अदात्, परन्तु मुक्तेः द्वारम् अन्ततः रोद्धुं न शक्तवती।