मखादेवजातकम्

पालिसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः ९ इति निर्दिष्टं मखादेवजातकं जातकट्ठकथायां सुरक्षितम् अस्ति, यत् बुद्धेन जेतवने उक्तम्। अस्य प्रसङ्गः महाभिनिष्क्रमणम् आसीत्, यत् निदानकथायां वर्णितम् अस्ति। भिक्षवः सत्यसभायां उपविश्य भगवतः गृहत्यागस्य प्रशंसां कुर्वन्तः आसन्।

बुद्धः सभां प्रविश्य आसनं गृहीत्वा पृष्टवान् यत् भिक्षवः किं चर्चयन्ति। ते अवदन् यत् तेषां चर्चा तस्य त्यागस्य प्रशंसायाः एव अस्ति। शास्ता उत्तरं दत्तवान् यत् तथागतः केवलम् इदानीन्तनेषु दिवसेषु गृहत्यागं न कृतवान्; पूर्वेषु अपि दिनेषु सः एतदेव कृतवान्। यदा भिक्षवः तं व्याख्यातुं प्रार्थितवन्तः, तदा सः पुनर्जन्मना यत् तेभ्यः निगूढं कृतं तत् स्पष्टीकृतवान्।

एकदा विदेहराष्ट्रस्य मिथिलायां मखादेवनामा राजा आसीत्, यः धर्मनिष्ठः धर्मेण च शासति स्म। सः राजकुमारत्वे चतुरशीतिसहस्रवर्षाणि आमोदितवान्, ततः उपराजत्वेन चतुरशीतिसहस्रवर्षाणि शासितवान्, तथा राजात्वेन अपि अन्यानि चतुरशीतिसहस्रवर्षाणि।

एतेषु दीर्घेषु वर्षेषु एकदा मखादेवः स्वनापितम् अवदत् यत् यदा सः स्वशिरसि श्वेतकेशान् पश्येत्, तदा तं सूचयेत्। बहुवर्षानन्तरं नापितः कृष्णकेशेषु एकं श्वेतकेशं दृष्ट्वा राज्ञे निवेदितवान्। राजा तं उत्पाट्य स्वहस्ते स्थापयितुम् आज्ञापितवान्। नापितः स्वर्णचिमट्या तं उत्पाट्य राज्ञः हस्ते न्यस्तवान्।

राज्ञः अद्यापि चतुरशीतिसहस्रवर्षाणि जीवितुं शेषासन्। तथापि एकस्य श्वेतकेशस्य दर्शनेन सः गभीरेण भावेन अभिभूतः अभवत्। सः मृत्युराजं स्वोपरि स्थितं दृष्टवान् इव, अथवा प्रज्वलितायां पर्णकुटीरे बद्धः इव अनुभूतवान्। सः अरोदीत् यत् सः मूर्खः आसीत्, यतः स्वदोषेभ्यः मुक्तः भवितुं पूर्वमेव श्वेतकेशाः आगताः। यत् अधिकं सः चिन्तयति स्म, तत् अधिकं सः अन्तः दह्यते स्म, स्वेदबिन्दवः च तस्य देहे प्रवहन्ति स्म। अद्य एव सः भिक्षुजीवनाय गृहं त्यक्ष्यति इति सः सङ्कल्पितवान्।

सः नापितं शतसहस्रमुद्रायाः उत्पादकं ग्रामं दत्तवान्। ततः सः स्वज्येष्ठपुत्रम् आहूतवान्। सः तं अवदत् यत् तस्य शिरसि श्वेतकेशाः आगताः, मानुषिकसुखेषु सः तृप्तः अभवत्, तथा तस्य त्यागस्य कालः समागतः इति। सः राजकुमारं राज्याधिकारं ग्रहीतुं प्रार्थितवान्। स्वयं सः मखादेवाम्रोद्याने निवसेत्, तपस्विनः मार्गं च अनुसरेत्।

अमात्याः आगत्य पृष्टवन्तः यत् राजा भिक्षुजीवनं किमर्थं गृह्णाति। स्वहस्ते श्वेतकेशं धारयन् सः एकां गाथाम् अभाषत। तस्याः अभिप्रायः अयम् आसीत्— स्वशिरसि श्वेतकेशाः मृत्योः दूताः सन्ति, यतः ते जीवनं हर्तुम् आगताः; अतः लौकिकविषयेभ्यः विमुखीभूय तपस्विनः मार्गे शान्तिं प्राप्तुं समयः समागतः। तस्मिन्नेव दिने सः राज्यं त्यक्त्वा प्रव्रजितः अभवत्।

तस्मिन् आम्रोद्याने निवसन् सः चतुरशीतिसहस्रवर्षाणि यावत् स्वान्तः चत्वारि ब्रह्मविहाराणि (मैत्री, करुणा, मुदिता, उपेक्षा) परिपालितवान्। अखण्डविवेकेन सः देहत्यागं कृत्वा ब्रह्मलोके जातः। ततः प्रच्युत्य सः मिथिलायां पुनः राजा अभवत्, अस्मिन् समये निमिनाम्ना। स्वस्य विच्छिन्नं परिवारम् एकत्र कृत्वा, सः पुनः तस्मिन् एव आम्रोद्याने तपस्वी अभवत्, पुनः चत्वारि ब्रह्मविहाराणि प्राप्य पुनः ब्रह्मलोकं गतवान्।

पूर्वजन्मनि त्यागं पुनः उक्त्वा शास्ता चत्वारि आर्यसत्यानि (बुद्धस्य उपदेशस्य मूलभूतानि चत्वारि आर्यसत्यानि) उपदिष्टवान्। तस्य श्रोतृषु केचित् प्रथमं मार्गं (जागरणस्य चतुर्णाम् अवस्थानां प्रथमम्), केचित् द्वितीयं, केचित् तृतीयं च प्राप्तवन्तः। ततः सः जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्। आनन्दः नापितः आसीत्, राहुलः पुत्रः आसीत्, स्वयं बुद्धः च राजा मखादेवः आसीत्। सः द्वे कथे आख्यातवान्, तयोः सम्बन्धं च दर्शितवान्।

मखादेवः शोकात् वा हानेः कारणेन त्यागं न करोति। सः अवधानं दत्तवान्, अतः त्यागं करोति। एकः श्वेतकेशः, लघुः सामान्यः चिह्नः, एतादृशः सन्देशः भवति यं सः इदानीम् अवगणयितुं न शक्नोति। कथा अपि दर्शयति यत् त्यागः संक्रमति। मखादेवः सिंहासनं स्वपुत्राय त्यजति, तथा पश्चात् तस्य अभ्यासः निमेः जीवने पुनः प्रकटति। जातकं प्रत्येकं श्रोतारं सरलं प्रश्नं पृच्छति— मम श्वेतकेशः कः, तथा कदा अहं तस्य उत्तरं विलम्बयितुं त्यक्ष्यामि?