जेतवने उत्थितः प्रश्नः
भगवान् बुद्धः जेतवने एकस्य ब्राह्मणस्य विषये इमां कथाम् अकथयत्, यः संशयितवान् यत् तस्य प्रति प्रदर्शितः सम्मानः तस्य शीले आश्रितः अस्ति अथवा केवलं विद्यायाम्। स ब्राह्मणः स्वयमेव विषयं परीक्षितुं त्रिवारं मुद्राः अचोरयत्, तृतीयवारे एव अन्ततः गृहीतः। एतेन तस्मै प्रमाणितं यत् राज्ञः गाढः आदरः केवलं विद्यया न, अपि तु शीलेन एव अर्जितः आसीत्। इदं स्पष्टतया अवगत्य ब्राह्मणः प्रव्रज्यां स्वीकृतवान् कालान्तरे च पूर्णबोधिं प्राप्तवान्। इदम् प्रदर्शयितुं यत् एषः एव प्रश्नः पूर्वमपि कस्मिंश्चित् परीक्षितः आसीत्, बुद्धः जातकसङ्ख्या ३६२ इत्येतस्य पूर्वजन्मनः इमां कथाम् अकथयत्, यत्र विषयः पूर्वमेव निर्णीतः आसीत्।
वाराणस्याः राजपुरोहितः
पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जातः। सः तक्षशिलां गत्वा अष्टादश विद्याः त्रयः वेदाश्च प्राचीनानि हिन्दूधर्मग्रन्थानि अधीतवान्, प्रत्यागत्य च राजपुरोहितपदं प्राप्तवान्, राज्ञः स्वकुलस्य गुरुः। राजा तं सर्वेभ्यः अमात्येभ्यः उपरि स्थापितवान्, प्रचुरैः उपहारैः दरबारे च सर्वोच्चेन आदरेण सम्मानितवान्।
एकान्तः संशयः
एकस्यां सायंकाले एकाकी उपविश्य राजपुरोहितः एतद् विषयं मनसि चिन्तितवान्। राजा प्रतिदिनं तस्मै बहु सम्मानं ददाति, किन्तु तस्य यथार्थं कारणं किम्? किं तस्य उच्चकुलजन्म कारणम्? किं तस्य कठोरलब्धं वैदिकं ज्ञानम् कारणम्? अथवा केवलम् एतत् यत् सः स्वशीलं निर्दोषं पालयति? सः निश्चितवान् यत् केवलं दरबारस्य समक्षं कृता प्रत्यक्षा परीक्षा एव एतादृशं प्रश्नं सत्यतया निर्णेतुं शक्नोति।
प्रथमः अपहारः
परदिने प्रभाते राजानं सेवित्वा राजपुरोहितः आपणं गत्वा मुद्रापरिवर्तकस्य पट्टिकायाः समीपे स्थितः, यः मुद्राः गणयति स्म। वाचा विना राजपुरोहितः पट्टिकातः एकां मुद्रां गृहीत्वा अगच्छत्। मुद्रापरिवर्तकः तादृशस्य पूज्यस्य पुरुषस्य उपस्थित्या अभिभूतः किमपि न अवदत्, मत्वा च यत् पुरोहितस्य किञ्चित् लघु प्रयोजनम् अस्ति यत् सः विनयेन न कथयति।
द्वितीयः तृतीयश्च अपहारः
राजपुरोहितः परदिने पुनरागत्य तथैव मौनेन द्वे मुद्रे गृहीतवान्; मुद्रापरिवर्तकः पुनरपि आदरात् मौनं धारितवान्। तृतीये प्रभाते राजपुरोहितः अधिकेन साहसेन पट्टिकायां हस्तं प्रविश्य मुष्टिभरितां मुद्राः गृहीत्वा प्रस्थातुं प्रवृत्तः। अस्मिन् वारे मुद्रापरिवर्तकस्य धैर्यं सर्वथा विचलितम्, सः सभासमक्षं उच्चैः क्रोशन् पुरोहितं चौरम् इति आरोपितवान्।
राजप्रासादं प्रति बलात् नयनम्
समागता जनता अन्यत् प्रेरणम् अनपेक्षत। ते राजपुरोहितं गृहीत्वा तस्य बाहू पृष्ठतः बद्ध्वा, प्रहारैः शापैश्च सह पथि नीत्वा राजानं प्रति उपस्थापितवन्तः। मुद्रापरिवर्तकः उच्चस्वरेण स्वकथनं पुनः उक्तवान्, न एषा भ्रान्तिः किन्तु कर्मणा एव गृहीता चौर्यम् इति वदन्।
राज्ञः शोकपूर्णः निर्णयः
स्वराजपुरोहितं सामान्यचौर्यस्य आरोपे दृष्ट्वा राजा स्तब्धः अतीव दुःखितश्च अभवत्। देशस्य विधिना बद्धः राजा दण्डधरान् आदिशत् यत् एषः एव सिद्धचौरः इव दण्ड्यतां, न च कस्यचिदपि सङ्केतः आसीत् यत् पदं वा प्रतिष्ठा वा तं दण्डात् रक्षितुं शक्नुयात्।
पुरोहितः स्वोद्देश्यं प्रकाशयति
तस्मिन् क्षणे बद्धः बोधिसत्त्वः राजानं शान्तं अवदत्। सः चौरः नास्ति, सुवर्णे च तस्य लोभः नास्ति इति सः व्याख्यत्; सः केवलम् इच्छति स्म यत् एतादृश्या परीक्षया, यस्याः विरुद्धं कोऽपि तर्कं कर्तुं न शक्नुयात्, ज्ञायेत यत् राज्ञः आदरः किं तस्य जन्मनि, विद्यायां वा शीले आश्रितः अस्ति। यावत् सः स्वव्रतानि निर्दोषं पालयति स्म, तावत् सम्पूर्णः दरबारः तस्य पुरतः प्रणमति स्म। यदा सः कतिपय मुद्राः मुष्टौ अगृह्णात्, तदा न तस्य प्राचीनः वंशः न च तस्य वैदिकं पाण्डित्यं रज्जुबन्धात् सार्वजनिकलज्जातः तं रक्षितुं शक्नुतः स्म।
शीलस्य सर्वोपरित्वे पञ्च गाथाः
स्वोक्तं विषयं निःसंशयं प्रमाणयित्वा बोधिसत्त्वः सभासमक्षं गाथाः रचितवान्, याः घोषयन्ति यत् सदाचारः, अर्थात् शीलम्, उच्चकुलात्, विद्यायाः, धनात्, लौकिकप्रतिष्ठायाः च अन्यस्मात् सर्वस्मात् श्रेष्ठम् अस्ति। तेन उक्तम् यत् यदा कस्यचित् दुराचारः शङ्क्यते, तदा एते न्यूनगुणाः तस्य प्रतिभूः भवितुं न शक्नुवन्ति। केवलं दोषरहितं जीवनम् एव तादृशं सम्मानं आज्ञापयति, यत् कदापि अपहर्तुं न शक्यते।
राज्ञः पश्चात्तापः
एतं उपदेशं श्रुत्वा, स्वपुरोहितः एतत् सिद्धयितुं कियत् जोखिमं गृहीतवान् इति अन्ततः अवगत्य, राजा क्षमां याचितवान् तं च सम्मानेन पुनः स्थापितवान्। परन्तु प्रश्नस्य उत्तरं लब्ध्वा बोधिसत्त्वः दरबारस्य विलासे पुनः प्रत्यावर्तितुं नेच्छति स्म।
हिमालये प्रव्रज्या
राज्ञः अनुमत्या बोधिसत्त्वः स्वपदं, स्वधनं, दरबारस्य स्थानं च त्यक्तवान्। सः हिमालयस्य वनेषु तपस्विरूपेण वस्तुं गतः, शेषजीवनं तस्यैव शीलस्य अर्पयन् यस्य सर्वोपरित्वं प्रमाणयितुं सः सर्वं पणीकृतवान्।
बुद्धस्य अभिज्ञानम्
उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः प्रकटितवान् यत् सः स्वयं तस्मिन् दूरस्थे जन्मनि तं राजपुरोहितम् आसीत्, यः चौर्यस्य नाटकं कृत्वा शीलं विद्यायाः कुलस्य च उभयोः उपरि श्रेष्ठम् इति प्रमाणितवान्। जेतवने वर्तमानकथायाः सः ब्राह्मणः, यः स्वजीवने एव तस्य प्रश्नस्य परीक्षां कृतवान्, अजानन् एव तेन मार्गेण गच्छन् आसीत्, यं मार्गं बोधिसत्त्वः पुरा अगच्छत्।
आपणात् परं अपि स्थितः उपदेशः
इदं जातकं विरासते प्राप्तस्य आदरस्य अर्जितादरत्वेन भ्रमस्य विरुद्धं गम्भीरं सावधानवाचनं रूपेण स्थितम् अस्ति। उपाधयः, विद्या, कुलनाम च जीवनपर्यन्तं प्रणामान् उपहारान् च आकर्षयितुं शक्नुवन्ति, किन्तु यस्मिन् क्षणे कस्यचित् आचरणं प्रश्नीकृतं भवति, तदा ते कमपि रक्षां न ददति। केवलं धैर्येण जीवितेन शीलेन निर्मितं चरित्रम् एव तिष्ठति यदा अन्ये सर्वे सम्मानस्य दावाः अपहृताः भवन्ति, तदेव धनं यत् इयं कथा प्रत्येकं पाठकं स्वयं अर्जयितुं वदति, न तु उत्तराधिकारेण लब्धुम्।
ज्ञातव्य-विशेषः
जेतवने एकस्य ब्राह्मणस्य विषये अकथ्यत्, यः स्वजीवने एतदेव प्रश्नं परीक्षितवान् आसीत्, तथा पश्चात् बोधिं प्राप्तवान्।
पुरोहितः एकां मुद्रां गृह्णाति, ततः द्वे, ततः मुष्टिपूर्णं धनम्; केवलं तृतीये चौर्ये सः गृह्यते।
बोधिसत्त्वः पञ्च श्लोकान् रचयति, येषु शीलं (सदाचारः) जन्मनः, विद्यायाः, धनस्य च उपरि श्रेष्ठम् इति घोषयति।
कथान्ते बुद्धः स्वयं तस्मिन् जन्मनि तपस्विनः पुरोहितरूपेण आसीत् इति अभिज्ञापयति।
शीलम्विषयकाः अधिककथाः
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता