सुखविहारी जातकम्

अनुपियाम्रवने स्थविरः भद्दियः — यः पूर्वं राजा आसीत्, प्रव्रज्यां गृहीत्वा अर्हत्त्वं प्राप्तवान् (आदिबौद्धोपदेशे मुक्तेः अन्तिमा अवस्था) — वनेषु मरुस्थलेषु च परिभ्रमन् “अहो सुखम्! अहो सुखम्!” इति पुनः पुनः उच्चैः उद्घोषयति स्म। तं श्रुत्वा अन्ये भिक्षवः बुद्धाय न्यवेदयन्, भद्दियः स्वेन लब्धं सुखं केवलं श्लाघते, श्रोतृभ्यः स्वकीयां सिद्धिं प्रशंसायै घोषयति इति विश्वस्य।

बुद्धः भिक्षून् अवदत् यत् भद्दियस्य उद्गारः कदापि आत्मश्लाघा नासीत्। सा सैव निर्भयता आसीत्, यां सः पूर्वं राजा सन् प्रादर्शयत्, अधुना भयम् एव अन्ततः निवृत्ते सति उन्मुक्तसान्त्वनेन उच्छलन्ती। भिक्षवः प्रत्यक्षं दर्शयितुं यत् राजसी उद्वेगस्य संन्यासिकशान्तेः च एषः सूक्ष्मविपर्ययः भद्दियं पूर्वमपि अङ्कितवान्, अतिदूरस्थे पूर्वजन्मनि, बुद्धः सुखविहारिजातकं (पालित्रिपिटकस्य जातकं १०) प्रावोचत्।

तस्मिन् पुरातने काले ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः (पूर्वजन्मनि भविष्यद्बुद्धः) समृद्धे ब्राह्मणकुले जातः, स्वसम्पत्तिं त्यक्त्वा हिमालये तपस्विनां गुरुः अभवत्। तत्र शान्तेन संयमेन जीवनेन पञ्चशतानां शिष्याणां समुदायं सः नयति स्म।

यदा वर्षया पर्वताः अगम्याः अभवन्, तदा बोधिसत्त्वः तस्य शिष्याः च भिक्षार्थं वाराणसीम् अवतीर्णवन्तः। एतादृशस्य प्रसिद्धस्य गुरोः सत्कारे प्रहृष्टः राजा तं वर्षर्तुं राजकीये सुखोद्याने यापयितुं निमन्त्रितवान्। ऋतौ समाप्ते बोधिसत्त्वः स्वपञ्चशतशिष्यान् स्वश्रेष्ठशिष्यस्य रक्षणे पर्वतं प्रति प्रेषितवान्; सः श्रेष्ठशिष्यः स्वयं राजा आसीत्, यः तपस्विजीवनाय राज्यं त्यक्तवान्।

कालान्तरे सः श्रेष्ठशिष्यः पूर्वगुरुं द्रष्टुं पर्वतात् प्रत्यागतवान्। उद्याने तं प्राप्य सः स्वगुरोः पार्श्वे शय्यायां सुखेन शयितवान्, “कीदृशम् अहं सुखी, कीदृशः अहं निश्चिन्तः” इति स्वयं पुनः पुनः मन्त्रयमानः।

वाराणसीराजः अचिरेण बोधिसत्त्वाय स्वयं नमस्कर्तुम् उद्याने आगतवान्। श्रेष्ठशिष्यं तत्र उत्थानं विना शयानं दृष्ट्वा राजा साधारणालस्यरूपेण प्रतीयमाने विषये रुष्टः अभवत्। सः अवदत् यत् तपस्वी नूनं परमसन्तुष्टः भवेत्, यः स्वराजस्य अनभिज्ञतया प्रतीक्षमाणस्य एवं सुखेन शेते इति।

बोधिसत्त्वः राज्ञे अवदत् यत् तस्य निर्णयः विषयं सर्वथा विपर्यस्तं गृहीतवान्। एषः शिष्यः पूर्वं यथा आगन्तुकः राजा इदानीं तथा एव राजा आसीत्, दुर्गप्राकारान्तर्गतेषु सशस्त्ररक्षकैः दिवानिशं परिवृतः, विश्वासघातस्य हत्यायाः च भयेन ग्रस्तः, यत् भयं तं क्षणम् अपि न विश्रामयति स्म। इदानीं किमपि अधिकृत्य किमपि अपि रक्षयन् न, सः भयं विना शेते, तृष्णां विना उपविशति; तस्य मन्त्रितं सुखम् आलस्यं न, किन्तु यः समग्रे राज्यकाले वहन् आसीत् तं भारम् अन्ततः अवतार्य स्थितवतः नरस्य सरला शान्तिः आसीत्।

ततः बोधिसत्त्वः यस्यै गाथायै एषः जातकः स्मर्यते तां गाथाम् उक्तवान्: यः अन्येन न रक्ष्यते, यः कामसुखेषु तृष्णारहितः, सः पदनिरपेक्षं सुखं वसति। तृष्णा तस्याः रक्षकः भयं च, न सिंहासनस्य अभावः, एव निर्धारयति यत् कोऽपि प्राणी वस्तुतः विश्राम्यति वा न वा।

बुद्धः कथायां पात्राणां परिचयेन समाप्तवान्, ये भिक्षवः भद्दियस्य आनन्दं आत्मप्रशंसारूपेण गृहीतवन्तः तेषां कृते। उद्याने सुखेन शयितः श्रेष्ठशिष्यः, यः स्वयमेव पुरा राजा आसीत्, सः तस्मिन् दूरे जन्मनि भद्दियः आसीत्। यः ब्राह्मणतपस्वी शासकं प्रति स्वप्रसन्नतां व्याख्यतवान्, यः तां अद्यापि अवगन्तुं न शक्तवान्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्।

एषः उल्लेखनीयः विवरणः यत् कथायाः पृष्ठभूमिजीवनयोः उभयोः अपि गलतबोधस्य सः एव प्रतिरूपः पुनः पुनः आवर्तते। पुरातनकथायां राजा पूर्वराज्ञः सुखम् आलस्यरूपेण पठति; भद्दियस्य स्वकीये काले सहभिक्षवः तस्य आनन्दम् आत्मप्रशंसारूपेण पठन्ति। उभयत्र दोषः आन्तरिकस्य अवस्थायाः मूल्याङ्कनं केवलं बाह्यप्रदर्शनेन करणात् उद्भवति। दृश्यः सन्तोषः आलस्यं वा दम्भः वा इति मन्यते, न तु तस्य मानवस्य सरला, अर्जिता शान्तिः इति, यः एकं भारम् अवतारितवान्, यं द्रष्टा कदापि वोढुं न अपेक्षितवान्।

त्यागविषयकेषु कथासु अस्य जातकस्य वैशिष्ट्यं तस्य आग्रहे निहितम्: वर्णितं सुखं तपसा लब्धं नूतनं भोगं न, किन्तु पुरातनस्य क्लान्तिकरस्य भारस्य लोपः एव। पूर्वराज्ञः सुखं सम्पूर्णतया तत्र एव अस्ति यत् सः इदानीं न कर्तव्यम्: न रक्षकाः स्थापनीयाः, न विश्वासघातः प्रत्याशितव्यः, न च संकटगणनया अनिद्रा रात्रयः यापनीयाः। जातकस्य शान्तः दावा एषः यत् साधारणजीवनस्य चिन्ताजनकः प्रयत्नः, राजकीयः वा अन्यथा वा, अधिकांशतः तेषां सम्पत्तीनां पदानां च रक्षणे व्ययते; तानि मुक्तानि सन्ति चेत् आनन्देन अविभेद्यं लघुत्वम् अवशिष्यते।