गुरुद्वारा बङ्गला साहिबः

• •
  किम् इदम्: अष्टमस्य सिख-गुरोः श्रीगुरुहरिकृष्णसाहिबजी ('बालगुरुः') स्मृत्यर्थं निर्मितं परमं ऐतिहासिकं तीर्थम्। एतत् पुरा आम्बेरनगरस्य राज्ञः जयसिंहस्य राजकीयं बङ्गलकं (भवनम्) आसीत्, यत् रोगहारि धाम्नि परिवर्तितम्; यत्र तरुणः गुरुः प्राणघातिनां मसूरिका-हैजा-महामारीणां काले चमत्कारिणीं कृपाम् अदर्शयत्।
• •
  कस्मात् दर्शनं पाठश्च: आध्यात्मिकानां शारीरिकानां च रोगाणां शमनाय, नकारात्मकान् कर्मसंस्कारान् निवारयितुम्, आन्तरिकीं शान्तिम् अनुभवितुं च। श्रीगुरुहरिकृष्णजीनां पवित्रं स्मरणं ("दिठे सभि दुख जाइ") कृत्वा सर्वाणि दुःखानि निवर्तन्ते, अज्ञानं च नश्यति।
• •
  कदा गन्तव्यम्: प्रतिदिनं चतुर्विंशतिघण्टाः उद्घाटितम्। अमृतवेला-काले (प्रातः 3:30 तः 6:00 पर्यन्तम्) वातावरणम् अत्यन्तं शान्तं भवति। शुभतिथिषु श्रीगुरुहरिकृष्णजीनां प्रकाशगुरपुरबः (जुलाई/अगस्त), वैशाखी (एप्रिल-मध्यम्), दीपावली/बन्दीछोडदिवसः (अक्टोबर/नवम्बर) च सन्ति।
• •
  कुत्र: कनॉट-प्लेसस्य (अशोकमार्गस्य) समीपे, मध्यनवदिल्ल्यां, भारते। समुद्रतलात् उच्चता: 216 मीटराः। निकटतमं मेट्रोस्थानं: शिवाजीस्टेडियम / पटेलचौकम्।
• •
  कथम् (विधिः नियमाश्च):
• •
  वेषः शिरोवेष्टनं च: श्रद्धालुभिः रुमालेन अथवा स्कार्फेन शिरः आवरणीयम्; जोडाघरे पादत्राणानि उपानहौ च निष्काश्य, चरणामृत-प्रणालीषु हस्तपादौ प्रक्षालनीयौ।
• •
  प्रदक्षिणा: गर्भगृहस्य विशालस्य संगमरमरमण्डितस्य सरसश्च दक्षिणावर्तेन प्रदक्षिणां कुरुत।
• •
  सरसोऽमृतम्: ऐतिहासिकात् कूपात् पवित्रं जलम् (अमृतजलम्) श्रद्धया एकं चूषणं गृह्णीत, आन्तरिक-बाह्यशुद्ध्यर्थं च ललाटे नयनयोः च सिञ्चत।
• •
  नैवेद्यं प्रसादश्च: श्रीगुरुग्रन्थसाहिबजी-समक्षं विनम्रं प्रणामं कुरुत, गोलके दानं ददत, अञ्जलिना पावनं कड़ाप्रसादं स्वीकुरुत।
• •
  सेवा लङ्गरश्च: चतुर्विंशतिघण्टिकं लङ्गरभवनं भोजनं प्राप्नुत अथवा सेवां कुरुत—भाजनानि मार्जयत, शाकानि छिन्दत, रोटिकाः वितरत—अनन्तया विनम्रतया।

सिखगुरूणां पावनपरम्परायां दिव्या ज्योतिः 1661 ईस्वीये श्रीगुरुहरिकृष्णजीम् आप्नोत्, यदा सः केवलं पञ्चवर्षीयः आसीत्। तस्य परमबुद्धिं निर्मलचेतनां च सम्मानयन्तः श्रद्धालवः प्रेम्णा तं 'बालगुरुम्' (बालप्रबोधकम्) इत्यकथयन्। 1664 ईस्वीये आम्बेरस्य मिर्ज़ाराजजयसिंहप्रथमस्य आमन्त्रणेन श्रीगुरुहरिकृष्णजी ऐतिहासिकां दिल्लीं प्राप्तवान्, राज्ञः विशाले उपनगरीये प्रासादे च स्थितवान्, यः जैसिंहपुरा-बङ्गलकम् इति प्रसिद्धः आसीत्।

तदा दिल्लीनगरे मसूरिका (चेचक) हैजा (हैज़ा) च इति द्विविधा भीषणा आपदा समापतत्। पीडिताः दरिद्राः दुःखिताश्च जनाः औषधं शरणं च विना अवशिष्टाः। दिव्यकरुणया प्रेरितः श्रीगुरुहरिकृष्णजी तं प्रासादं आध्यात्मिकस्य शारीरिकस्य च सान्त्वनस्य विशालम् उन्मुक्तम् औषधालयं कृतवान्। तरुणः गुरुः स्वयं अस्पृश्यान् रोगिणश्च परिचरति स्म—तेषां व्रणान् प्रक्षालयति स्म, भोजनं ददाति स्म, भग्नहृदयान् च आश्वासयति स्म। सः प्रासादकूपात् समुद्धृतं नवीनं भूमिगतं जलं गुरबाणीसामर्थ्येन दिव्यदृष्ट्या (दृष्टि) च पवित्रीकृत्य रोगिभ्यः वितरति स्म। चमत्कारवत् यः कश्चित् एतत् पवित्रं जलं पपौ, सः प्राणघातिनः संक्रमणात् स्वस्थः अभवत्।

जगतः दुःखं स्वकीये नश्वरे शरीरे आत्मसात् कर्तुं कोमलवयसा अष्टवर्षीयेन गुरुणा स्वयं मसूरिकायाः घातको ज्वरः सोढः। स्वव्यक्तिगतशारीरिकरक्षायै आध्यात्मिकशक्तीः न प्रयुज्य सः शान्त्या हुकम् (दिव्येच्छा) प्रति समर्पणं कृतवान्, ऐतिहासिकं वचनं "बाबा बकाले" इति उच्चरन्—स्वपितृव्यं श्रीगुरुतेगबहादुरजीं नवमं गुरुं प्रकटयन्—ततः यमुनातटे तस्य पावना ज्योतिः ज्योतिज्योते शाश्वतज्योतिषि विलीना। तस्य ज्योतिज्योतेः पश्चात् राजा जयसिंहः राजकीयं बङ्गलकं पवित्रधाम्नि परिवर्त्य, पावनस्य कूपस्य उपरि विशालं तडागं निर्मापयामास; एवं गुरुद्वारा बङ्गलासाहिबः दिव्यकृपायाः शाश्वतं क्षेत्रं स्थापितम्।

• •
  श्रीगुरुहरिकृष्णजी (1656–1664 ईस्वी): अष्टमः सार्वभौमः गुरुः, यः करुणामय्या उपस्थित्या अस्यां भूमौ पवित्रताम् अनयत्, लौकिकदुःखं दिव्यामृते परिणमयत्, परमबलिदानेन मानवतायै स्वप्रेम मुद्राङ्कितवान्।
• •
  मिर्ज़ाराजजयसिंहप्रथमः (1611–1667 ईस्वी): आम्बेरस्य प्रख्यातः राजा मुगलसेनापतिश्च, यः गाढया श्रद्धया स्वप्रासादं गुरवे समर्पितवान्, पावनस्य कूपस्य संरक्षणम् आरब्धवान्।
• •
  बाबाबघेलसिंहढिल्लोन् (1730–1802 ईस्वी): करोड़सिङ्घियामिसलस्य प्रसिद्धः सिखसेनापतिः, यः 1783 ईस्वीये दिल्लीं विजितवान्, बङ्गलासाहिब-सीसगञ्ज-रकाबगञ्जेषु ऐतिहासिकानि गुरुद्वारभवनानि सरांसि च निर्मापितवान्।
• •
  सरदारभगतसिंहः दिल्लीसिखगुरुद्वारा-प्रबन्धनसमितिश्च (आधुनिककालः): स्वर्णगुम्बदान्, संगमरमरस्तम्भान्, बहुतलीयं चिकित्सालयं परीक्षणकेन्द्रं च पुनर्निर्मितवन्तः, येन उपचारस्य शाश्वतभावना मूर्तीभवति।

दशमेन गुरुणा श्रीगुरुगोबिन्दसिंहजिना श्रीचण्डीदीवारस्य प्रारम्भिके छन्दे रचितः, यः दैनिके सिखार्दासे समाविष्टः: