गुरुः हरिरायः गुरुः हरिकृष्णश्च

गुरुहरिरायः १६४४ तमे वर्षे, केवलं चतुर्दशवर्षवयसि, सप्तमः शिखगुरुः अभवत्, स्वपितामहस्य गुरुहरगोविन्दस्य उत्तराधिकारी रूपेण; गुरुहरगोविन्दः षष्ठः गुरुः आसीत्, यः पूर्वपीढ्यां शिखसमुदायं आत्मरक्षार्थं शस्त्रधारिणं कृतवान्। स्वगुरुपदस्य आरम्भात् एव सः अधिकारप्रदर्शनाय न, अपि तु गम्भीरया सक्रियया मृद्व्या प्रसिद्धः आसीत् — जीवने श्रद्धा, या स्वकालाय असाधारणतया मनुष्यान् अपि पशूनपि व्याप्नोत्।

कीरतपुरसाहिबे गुरुहरिरायः विस्तृतम् औषधोद्यानम् आयुर्वेदीयं चिकित्सालयं च स्थापितवान्, यत्र दुर्लभाः औषधिपादपाः रोपिताः, वैद्याः च यः कोऽपि साहाय्यार्थम् आगच्छेत् तस्मै औषधानि सज्जीकृतवन्तः, यः कोऽपि स्यात्। तस्य चिकित्साख्यातिः इतीव विस्तृता अभवत् यत् राजकुलस्य एकः राजकुमारः अपि गम्भीररोगार्थं तस्मात् साहाय्यं अयाचत। गुरुः तां दुर्लभाम् औषधिं दत्तवान् यया तस्य स्वास्थ्यं पुनः प्राप्तम्; ततः कृतज्ञतायै दत्तां जागीरं मौनेन अत्यजत् — निःस्वार्थेन दत्तायाः दयायाः कृते किमपि अनिच्छन्। औषधिक्यारिभ्यः अतिरिच्य सः कीरतपुरे पशूनां सङ्ग्रहम् अपि अरक्षत्, तेन एव यत्नेन यथा स्वसमीपागतान् रोगिणः पालयति स्म — एषा जीवन्ती अभिव्यक्तिः तस्य विश्वासस्य यत् करुणा किं कस्य सेवाम् करोति इति विवेचनं कर्तुं न शक्नोति।

सः विस्तृतं शिखसमुदायं दृढीकर्तुम् अपि महतीं शक्तिं व्ययितवान्; काश्मीरतः पञ्जाबस्य पश्चिमप्रदेशपर्यन्तं प्रायः त्रिशताधिकषष्टिः प्रचारकेन्द्राणि (मञ्जयः) स्थापितवान्, यत्र समर्पिताः शिक्षकाः नियुक्ताः, येन तस्य शिक्षा मुक्तहस्तचिकित्सापरम्परा च कीरतपुरात् बहुदूरं प्रसरेयुः।

गुरुहरिरायः स्वज्येष्ठं पुत्रं रामरायं राजदरबारे स्वस्य पक्षात् प्रश्नानाम् उत्तराणि दातुं प्रैषयत्। तत्र, प्रश्नकर्तॄन् तोषयितुं दबावे, रामरायः गुरुग्रन्थसाहिबस्य एकायाः पङ्क्तेः शब्दान् परिवर्त्य तस्याः अर्थं मृदु कृतवान्।

यदा एषा वार्ता गुरुहरिरायं प्रापत्, तदा सः अचलः अभवत्: कोऽपि व्याख्या, इच्छा कियती साध्वी अपि स्यात्, पवित्रवचसः विकृतिं न क्षन्तुम् अर्हति। सः स्वपुत्रम् एव पन्थात् निष्कासितवान्, न पुनः स्वीकृतवान्। एषः निर्णयः तस्य एकपुत्रस्य मूल्येन अभवत्, किन्तु सः स्पष्टतया स्थापितवान् यत् शास्त्रस्य अखण्डता सर्वेभ्यः विचारेभ्यः उपरि अस्ति, गुरोः स्वकुटुम्बादपि उपरि — यां मर्यादां शिखसमुदायः ततः परं अनुवर्तते। स्वस्य १६६१ तमस्य देहत्यागात् पूर्वम् अपि एषैव स्पष्टा विवेकबुद्धिः तं प्रेरितवती यत् गुरुपदं रामरायाय न, अपि तु स्वकनिष्ठपुत्राय हरिकृष्णाय दद्यात्, जन्मक्रमात् गुणं दृढतां च चिनोति; येन यस्य समुदायस्य सेवा तेन जीवनपर्यन्तं कृता, सः तया एव अचलया सत्यनिष्ठया अग्रे गच्छेत्, यां सः स्वयं अनुशीलितवान्।

हरिकृष्णः पञ्चवर्षाधिकवयसि अष्टमः गुरुः अभवत्, ‘बालगुरुः’ इति विशेषस्नेहेन च स्मर्यते। तस्य लघुवयः तेषां सन्देहं प्रत्याह्वयति स्म ये प्रज्ञां वयसा विद्वत्तया वा मिमते स्म। एका प्रियकथा वदति यत् लालचन्द्रः नाम विद्वान् पण्डितः बालगुरोः परीक्षार्थम् आगतः, स्वविद्वत्तायां गर्वितः, संशयितः च यत् एतावद्वयस्कः बालः पवित्रग्रन्थान् अवगन्तुम् अपि शक्नुयात्।

आह्वानस्य उत्तरं स्वयं दातुं न, अपि तु गुरुहरिकृष्णः स्वगृहस्य एकं अशिक्षितं जलवाहकं छज्जूरामं प्रति परावृत्य तं समागतानां पण्डितानां पुरतः भगवद्गीतायाः अर्थं पूर्णस्पष्टतया व्याख्यातुं समर्थम् अकरोत्। पण्डितः लालचन्द्रः, तद्दृष्ट्वा विनीतः, तत्क्षणमेव गुरोः अनुयायी अभवत्, स्वविद्वत्ताभिमानं सहजं पार्श्वे स्थापयन्। पाठः नासीत् यत् बालगुरौ वयसः अतिरिक्ता चतुरता आसीत्, अपि तु शास्त्रस्य सत्या अवगतिः कृपायाः दानम् अस्ति — यत् विनीततमाय अल्पशिक्षिताय अपि लभ्यते, कदापि औपचारिकशिक्षायाः वा जातेः विशेषाधिकारः न। एषः एव विश्वासः पूर्वं गुरुहरिरायं प्रेरितवान् यत् स्वौषधोद्यानानि सर्वेभ्यः उन्मुक्तानि स्थापयेत्।

१६६४ तमे वर्षे दिल्लीनगरे निवसन्, गुरुहरिकृष्णः मसूरिका-विसूचिकायाः महामार्या ग्रस्तं नगरं सम्मुखीकृतवान्। केवलं सप्तवर्षीयः अपि सः स्वयं पीडितानां मध्ये अगच्छत्, स्वसुरक्षाम् अगणयन् जलं सान्त्वनं च दत्तवान्। स्मर्यते यत् यस्मिन् गृहे सः निवसितवान् तस्य कूपेन बहवः स्वस्थाः अभवन् — तत् स्थानं अधुना गुरुद्वारा बङ्गलासाहिबः इति पूज्यते, यस्य सरोवरः तस्य करुणासम्बद्धस्य आरोग्यस्य कृते अद्यापि तीर्थम् अस्ति। रोगिणां तथा पूर्णतया सेवां कुर्वन् युवा गुरुः स्वयम् अपि एतेन रोगेण ग्रस्तः अभवत्। देहत्यागात् पूर्वं सः सूचितवान् यत् तस्य उत्तराधिकारी बकालाग्रामे प्राप्स्यते; एषः सङ्केतः कालान्तरे पन्थं तस्य महापितृव्यं (गुरुहरगोविन्दपुत्रं) गुरुतेगबहादुरं प्रति नीतवान्। गुरुहरिकृष्णः ३० मार्च १६६४ दिनाङ्के, अष्टवर्षात् पूर्वमेव, देहं त्यक्तवान् — तस्य समग्रं जीवनं प्रदर्शितवत् यत् भक्तेः पूर्णतायै दीर्घायुषः न आवश्यकता।

गुरुहरिरायः गुरुहरिकृष्णश्च सहैव स्मर्येते, यतः तयोः द्वौ सङ्क्षिप्तौ शासनकालौ एकम् अविच्छिन्नं पाठं वदतः। आध्यात्मिकाधिकारस्य वयसा विद्वत्तया लौकिकशक्त्या वा सह न सम्बन्धः; तस्य सम्बन्धः करुणया सत्यनिष्ठया निष्कामसेवया च अस्ति। एकः गुरुः भग्नदेहानां पालनं कृतवान् सर्वान् पुरस्कारान् च अत्यजत्। अपरः, अष्टवर्षाधिकवयस्कः अपि न, महामार्यां अपरिचितानां सेवां कुर्वन् स्वप्राणान् समर्पितवान्। उभौ मिलित्वा शिखधर्मस्य तेषु स्पष्टतमेषु दृष्टान्तेषु स्थिरौ सन्ति येषु प्रदर्श्यते यत् आत्मनः महत्त्वं कस्यापि लौकिकमानदण्डस्य अधीनं न भवति।