गुरू हरि राय आणि गुरू हरि कृष्ण

गुरू हर राय १६४४ मध्ये, केवळ चौदा वर्षांचे असताना, सातवे शीख गुरू बनले. ते आपले आजोबा गुरू हरगोबिंद यांचे उत्तराधिकारी होते; गुरू हरगोबिंद हे सहावे गुरू होते, ज्यांनी एक पिढी आधी शीख समुदायाला आत्मरक्षणासाठी शस्त्रसज्ज केले होते. गुरुपदाच्या आरंभापासूनच ते कोणत्याही अधिकाराच्या प्रदर्शनासाठी नव्हे, तर एका खोल, सक्रिय सौम्यतेसाठी ओळखले गेले — जीवनाबद्दलचा असा आदर जो त्यांच्या काळासाठी असामान्य असा, माणसांइतकाच प्राण्यांपर्यंतही पोहोचला होता.

कीरतपूर साहिब येथे गुरू हर राय यांनी एक विस्तृत औषधी वनस्पती-उद्यान आणि आयुर्वेदिक वैद्यकीय केंद्र स्थापन केले. तेथे दुर्मीळ औषधी वनस्पती जोपासल्या जात आणि वैद्य कोणीही, कोणीही असो, मदत मागण्यासाठी आलेल्या प्रत्येकासाठी औषधे तयार ठेवत. त्यांच्या उपचारांची कीर्ती इतकी दूरवर पसरली की शाही घराण्यातील एका राजपुत्रानेही एका गंभीर आजारासाठी त्यांच्याकडे मदत मागितली. गुरुजींनी ती दुर्मीळ औषधी दिली, ज्यामुळे त्याचे आरोग्य परत आले; नंतर कृतज्ञतेने देऊ केलेली जहागीर त्यांनी शांतपणे नाकारली, मुक्तपणे दिलेल्या दयेच्या बदल्यात काहीही न मागता. औषधी वनस्पतींच्या वाफ्यांव्यतिरिक्त त्यांनी कीरतपूर येथे प्राण्यांचा एक संग्रहही ठेवला होता, ज्याची देखभाल ते त्यांच्याकडे येणाऱ्या रुग्णांची सेवा करतात तितक्याच काळजीने करत — करुणा कोणाची सेवा करायची यात भेदभाव करू शकत नाही, या विश्वासाची ती जिवंत अभिव्यक्ती होती.

त्यांनी व्यापक शीख समुदाय बळकट करण्यासाठीही खूप ऊर्जा खर्च केली; काश्मीरपासून पंजाबच्या पश्चिम भागापर्यंत सुमारे 360 मिशनरी केंद्रे (मंजी) स्थापन केली, ज्यात समर्पित शिक्षक नेमलेले होते, जेणेकरून त्यांची शिकवण आणि खुल्या हाताने उपचार करण्याची परंपरा कीरतपूरच्या पलीकडे दूरवर पोहोचावी.

गुरू हर राय यांनी आपला मोठा मुलगा, राम राय, याला शाही दरबारात आपल्या वतीने प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी पाठवले. तेथे, प्रश्न विचारणाऱ्यांचे समाधान करण्याच्या दबावाखाली, राम राय यांनी गुरू ग्रंथ साहिबमधील एका ओळीचे शब्द बदलले, जेणेकरून तिचा अर्थ सौम्य होईल.

ही बातमी गुरू हर राय यांच्यापर्यंत पोहोचली, तेव्हा ते अढळ राहिले: पवित्र वचनात फेरफार करण्याचे कोणतेही स्पष्टीकरण, कितीही चांगल्या हेतूने केलेले असले तरी, समर्थनीय ठरू शकत नाही. त्यांनी आपल्याच पुत्राला पंथातून (सामूहिक शीख समुदायातून) बहिष्कृत केले आणि त्याला पुन्हा कधीही स्वीकारले नाही. हा निर्णय त्यांच्या एका मुलाच्या किंमतीवर झाला, परंतु त्याने पूर्ण स्पष्टतेने हे प्रस्थापित केले की शास्त्राची अखंडता इतर सर्व विचारांपेक्षा वर आहे — अगदी गुरूच्या स्वतःच्या कुटुंबापेक्षाही वर; आणि हे असे उदाहरण आहे जे शीख समुदाय तेव्हापासून पाळत आला आहे. 1661 मधील त्यांच्या देहावसानापूर्वी याच स्पष्ट विवेकाने त्यांना गुरुपद राम राय यांना न देता आपला धाकटा पुत्र, हर कृष्ण, याला देण्यास प्रवृत्त केले; जन्मक्रमाऐवजी गुण आणि दृढतेला निवडून, ज्या समुदायाची त्यांनी आयुष्यभर काळजी घेतली होती तो स्वतः आचरलेल्या त्याच अढळ प्रामाणिकपणाने पुढे नेला जावा, यासाठी.

हर कृष्ण पाच वर्षांहून थोड्या अधिक वयात आठवे गुरू बनले, आणि त्यांचे “बाल गुरू”, म्हणजे “बालक गुरू” म्हणून विशेष आपुलकीने स्मरण केले जाते. त्यांचे लहान वय अशा लोकांच्या शंकेला आमंत्रण देत होते, जे बुद्धी वय किंवा विद्वत्तेने मोजत. एका प्रिय कथेनुसार, लाल चंद नावाचे एक विद्वान पंडित बाल गुरूंची परीक्षा घ्यायला आले; आपल्या विद्वत्तेचा त्यांना अभिमान होता, आणि इतका लहान मुलगा पवित्र ग्रंथ समजू शकेल यावर त्यांना शंका होती.

या आव्हानाला स्वतः उत्तर देण्याऐवजी गुरू हर कृष्ण यांनी आपल्या घरातील छज्जू राम नावाच्या एका अशिक्षित पाणक्याकडे वळून त्याला एकत्र जमलेल्या विद्वानांच्या सभेसमोर भगवद्गीतेचा अर्थ पूर्ण स्पष्टतेने समजावून सांगण्यास सक्षम केले. पंडित लाल चंद, जे पाहिलेल्या गोष्टीमुळे नम्र झाले, त्याच क्षणी गुरूंचे अनुयायी बनले; स्वतःच्या विद्वत्तेचा अभिमान हळुवारपणे बाजूला ठेवून. धडा हा नव्हता की बाल गुरूंकडे त्यांच्या वयाच्या पलीकडची चतुराई होती; तर शास्त्राची खरी समज ही कृपेची देणगी आहे, जी सर्वात नम्र आणि कमी शिकलेल्यांनाही उपलब्ध आहे; ती कधीही औपचारिक शिक्षण किंवा जातीचा विशेषाधिकार नाही. हाच तो विश्वास होता ज्याने पहिले गुरू हर राय यांना आपली औषधी-उद्याने सर्वांसाठी खुली ठेवण्यास प्रवृत्त केले होते.

1664 मध्ये, दिल्लीत असताना, गुरू हर कृष्ण यांना एक असे शहर सामोरे आले, जे देवी (चेचक) आणि कॉलऱ्याच्या साथीने ग्रासलेले होते. केवळ सात वर्षांचे असूनही ते स्वतः पीडितांमध्ये गेले, स्वतःच्या सुरक्षिततेची पर्वा न करता पाणी आणि सांत्वन देत. ते ज्या घरात राहत होते तेथील विहिरीतून अनेकजण बरे झाले, असे स्मरण केले जाते; हे स्थान आता गुरुद्वारा बंगला साहिब म्हणून पूज्य आहे, आणि त्याचे सरोवर त्यांच्या करुणेशी जोडलेल्या आरोग्यलाभासाठी आजही तीर्थक्षेत्र आहे. रुग्णांची अशी पूर्ण सेवा करताना युवा गुरू स्वतः या आजाराने ग्रस्त झाले. देहावसानापूर्वी त्यांनी संकेत दिला की त्यांचा उत्तराधिकारी बकाला गावात सापडेल; या संकेताने कालांतराने पंथाला त्यांचे महा-काका, गुरू हरगोबिंद यांचे पुत्र गुरू तेग बहादूर यांच्यापर्यंत पोहोचवले. गुरू हर कृष्ण 30 मार्च 1664 रोजी, आठ वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वीच देहत्याग करते झाले; त्यांचे संपूर्ण आयुष्य हे दर्शवणारे होते की भक्ती परिपूर्ण होण्यासाठी दीर्घ आयुष्याची गरज नसते.

गुरू हर राय आणि गुरू हर कृष्ण यांचे एकत्र स्मरण केले जाते, कारण त्यांच्या दोन अल्प कारकिर्दी एकच सलग धडा सांगतात. आध्यात्मिक अधिकाराचा वय, विद्वत्ता किंवा सांसारिक सत्तेशी काहीही संबंध नाही; त्याचा संबंध करुणा, प्रामाणिकपणा आणि निःस्वार्थ सेवेशी आहे. एका गुरूंनी तुटलेल्या शरीरांची काळजी घेतली आणि प्रत्येक बक्षीस नाकारले. दुसऱ्याने, आठ वर्षांहूनही लहान वयात, साथीच्या रोगात अनोळखी लोकांची सेवा करताना आपले प्राण दिले. हे दोघे मिळून शीख धर्मातील त्या सर्वात स्पष्ट उदाहरणांमध्ये उभे आहेत, की आत्म्याची महानता कोणत्याही सांसारिक मापदंडाला उत्तरदायी नसते.