માંડૂક્યોપનિષદ્

શાંતિ મંત્ર: ઓમ! હે દેવગણો, કાનથી કલ્યાણકારી વચન સાંભળીએ; હે પૂજનીય દેવો, આંખોથી શુભ દૃશ્ય જોઈએ. સ્થિર અંગો અને સ્વસ્થ શરીર વડે આપની સ્તુતિ કરતા, ઈશ્વર દ્વારા નિર્ધારિત પૂર્ણ આયુષ્ય ભોગવીએ. અમારાં મન સદા શુભ વિચારોથી યુક્ત રહે. ઓમ, શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ.

હરિઃ ઓમ! 'ઓમ' અક્ષર જ આ સર્વ છે, જે કંઈ અસ્તિત્વમાં છે. તેનું વિશેષ સ્પષ્ટીકરણ આ છે: જે ભૂતકાળમાં હતું, જે વર્તમાનમાં છે અને જે ભવિષ્યમાં થશે, તે સર્વ ખરેખર ઓંકાર જ છે. અને કાળના આ ત્રણેય ભાગોથી પર જે કંઈ છે, તે પણ કેવળ ઓંકાર જ છે.

આ સર્વ ખરેખર બ્રહ્મ છે. આ આત્મા (આત્મન) જ બ્રહ્મ છે. આ આત્માના ચાર પાદ (અભિવ્યક્તિના ચાર પ્રકાર) છે.

પ્રથમ પાદ વૈશ્વાનર છે; તે જાગ્રત અવસ્થામાં કાર્યરત રહે છે; તેની ચેતના બાહ્ય વિષયો તરફ વહે છે; તે સાત અંગો અને ઓગણીસ મુખવાળો છે; તે સ્થૂળ ભૌતિક વિષયોનો ઉપભોગ કરે છે.

દ્વિતીય પાદ તૈજસ છે; તે સ્વપ્ન અવસ્થામાં કાર્યરત રહે છે; તેની ચેતના અંતર્મુખ બનીને સૂક્ષ્મ માનસિક સંસ્કારો તરફ વળેલી હોય છે; તે પણ સાત અંગો અને ઓગણીસ મુખવાળો છે; તે સૂક્ષ્મ આંતરિક સંસ્કારોનો અનુભવ કરે છે.

જે અવસ્થામાં સૂતેલો માનવી કોઈ વિષયની ઇચ્છા કરતો નથી અને કોઈ સ્વપ્ન પણ જોતો નથી, તે સ્વપ્નરહિત ગાઢ નિદ્રા (સુષુપ્તિ) છે. ગાઢ નિદ્રાની અવસ્થામાં કાર્યરત, ભેદરહિત રીતે એકરૂપ થયેલો, કેવળ જ્ઞાનનો ઘનીભૂત સ્વરૂપ, અવિમિશ્ર શાંતિ અને આનંદથી ભરેલો, આનંદનો જ ઉપભોગ કરનારો, ચેતના જ જેનું મુખ છે, તે પ્રાજ્ઞ, આત્માનો ત્રીજો પાદ છે.

આ (પ્રાજ્ઞ અવસ્થા) સર્વનો ઈશ્વર છે; આ સર્વજ્ઞ છે; આ અંતર્યામી સાક્ષી છે; આ સર્વ જગતનું ઉદ્ગમસ્થાન અને ગર્ભ છે; સર્વ સર્જિત જીવોની ઉત્પત્તિ અને લયનું સ્થાન આ જ છે.

તુરીય (ચોથું) અંદરના વિષયજગતને જાણનારું નથી, બહારના વિષયજગતને જાણનારું નથી, બંનેને જાણનારું પણ નથી, પ્રજ્ઞાનો ઘનપિંડ પણ નથી, સામાન્ય જ્ઞાન પણ નથી, અને અચેતન પણ નથી. તે ઇન્દ્રિયો વડે જોઈ શકાતું નથી, લૌકિક વ્યવહારથી પર છે, ગ્રહણ કરી શકાતું નથી, કોઈ વિશિષ્ટ લક્ષણો વિનાનું છે, ચિંતનથી પર છે, વર્ણનાતીત છે; એક જ આત્મા પરની દૃઢ પ્રતીતિ એ તેનો સાર છે, સમસ્ત જાગતિક બહુત્વનું શમન જ તે છે; તે શાંત, કલ્યાણકારી અને અદ્વૈત છે. તે જ આત્મા છે; તેનો જ સાક્ષાત્કાર કરવો જોઈએ!

આ આત્મા જ પવિત્ર અક્ષરની દૃષ્ટિએ ઓંકાર છે. માત્રાઓ (ધ્વનિના માપ)ની દૃષ્ટિએ જોતાં, આત્માના ચાર પાદ એ જ ધ્વનિની માત્રાઓ છે, અને ધ્વનિની માત્રાઓ એ જ પાદ છે, એટલે કે 'અ'કાર, 'ઉ'કાર અને 'મ'કાર.

જાગ્રત અવસ્થામાં સ્થિત વૈશ્વાનર પ્રથમ અક્ષર 'અ' છે; કારણ કે તે સર્વવ્યાપી (આપ્તિ) છે અથવા આદિપણું (આદિમત્ત્વ) ધરાવે છે. જે આ સત્ય જાણે છે, તે નિશ્ચિતપણે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સર્વમાં શ્રેષ્ઠ બને છે.

સ્વપ્ન અવસ્થામાં સ્થિત તૈજસ દ્વિતીય અક્ષર 'ઉ' છે; કારણ કે તે મધ્યવર્તી ઉત્કર્ષ ધરાવે છે અથવા જાગ્રત અને નિદ્રાની વચ્ચેનું સ્થાન (ઉભયત્વ) ધરાવે છે. જે આ જાણે છે, તેની આધ્યાત્મિક જ્ઞાન-પરંપરા ઉન્નત થાય છે, તે સર્વ પ્રત્યે સમદર્શી બને છે, અને તેના કુળમાં કોઈ બ્રહ્મજ્ઞાનથી અજાણ જન્મતું નથી.

ગાઢ સ્વપ્નરહિત નિદ્રાની અવસ્થામાં સ્થિત પ્રાજ્ઞ તૃતીય અક્ષર 'મ' છે; કારણ કે તે સર્વ વિચારોને એકતામાં માપે છે (મિતિ) અથવા તેમને લીન કરે છે (અપીતિ). જે આ જાણે છે, તે સમગ્ર અસ્તિત્વના યથાર્થ સ્વરૂપને માપે છે અને સર્વ બહુત્વને એકમાં લીન કરે છે.

ચોથું તુરીય ધ્વનિ-માત્રાથી રહિત (અમાત્ર) છે, લૌકિક વ્યવહારથી પર છે, સાપેક્ષ વિશ્વ-પ્રપંચના સમગ્ર શમનરૂપ છે, અત્યંત કલ્યાણકારી (શિવ) અને અદ્વૈત છે. આ રીતે ઓંકાર જ ખરેખર આત્મા છે. જે આ જાણે છે, તે આત્મા દ્વારા પોતાના વ્યક્તિગત આત્માને પરમ વિશ્વાત્મામાં લીન કરે છે.