ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟୋପନିଷଦ୍

ଶାନ୍ତି ମନ୍ତ୍ର: ଓମ୍! ହେ ଦେବଗଣ, କାନରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ବାଣୀ ଶୁଣିବା; ହେ ପୂଜନୀୟଗଣ, ଆଖିରେ ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା। ସୁଦୃଢ଼ ଅଙ୍ଗ ଓ ସୁସ୍ଥ ଶରୀରରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଈଶ୍ୱର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପୂର୍ଣ ଆୟୁଷ ଭୋଗ କରିବା। ଆମ ମନ ସର୍ବଦା ଶୁଭ ଚିନ୍ତାରେ ନିୟୁକ୍ତ ରହୁ। ଓମ୍, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।

ହରିଃ ଓମ୍! 'ଓମ୍' ଅକ୍ଷର ହିଁ ଏ ସବୁ, ଯାହା କିଛି ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହି: ଯାହା ଅତୀତରେ ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛି ଏବଂ ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ, ତାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତରେ ଓଁକାର ହିଁ। ଆଉ କାଳର ଏହି ତିନି ଭାଗର ଅତୀତ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ କେବଳ ଓଁକାର ହିଁ।

ଏ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ଆତ୍ମା (ଆତ୍ମନ୍) ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଚାରି ପାଦ (ପ୍ରକାଶର ଚାରି ପ୍ରକାର) ଅଛି।

ପ୍ରଥମ ପାଦ ବୈଶ୍ୱାନର; ସେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଚେତନା ବାହ୍ୟ ବିଷୟ ଅଭିମୁଖେ ପ୍ରବାହିତ; ସେ ସାତଟି ଅଙ୍ଗ ଓ ଉଣେଇଶଟି ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ; ସେ ସ୍ଥୂଳ ଭୌତିକ ବିଷୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦ ତୈଜସ; ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଚେତନା ଭିତରକୁ ମୁଖ କରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାନସିକ ସଂସ୍କାର ଅଭିମୁଖେ ରହେ; ସେ ମଧ୍ୟ ସାତଟି ଅଙ୍ଗ ଓ ଉଣେଇଶଟି ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ; ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆନ୍ତରିକ ସଂସ୍କାରର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଦ୍ରିତ ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି ବିଷୟ କାମନା କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହା ସ୍ୱପ୍ନହୀନ ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରା (ସୁଷୁପ୍ତି)। ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଭେଦରହିତ ଭାବେ ଏକୀଭୂତ, କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଘନୀଭୂତ ରୂପ, ଅମିଶ୍ରିତ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ, ଆନନ୍ଦକୁ ହିଁ ଭୋଗ କରୁଥିବା, ଚେତନା ହିଁ ଯାହାର ମୁଖ, ସେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ତୃତୀୟ ପାଦ।

ଏ (ପ୍ରାଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥା) ସମସ୍ତଙ୍କର ଈଶ୍ୱର; ଏ ସର୍ବଜ୍ଞ; ଏ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସାକ୍ଷୀ; ଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ ଓ ଗର୍ଭ; ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ସ୍ଥାନ ଏହି।

ତୁରୀୟ (ଚତୁର୍ଥ) ଭିତର ବିଷୟ ଜଗତକୁ ଜାଣୁଥିବା ନୁହେଁ, ବାହ୍ୟ ବିଷୟ ଜଗତକୁ ଜାଣୁଥିବା ନୁହେଁ, ଉଭୟକୁ ଜାଣୁଥିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ପ୍ରଜ୍ଞାର ଘନପିଣ୍ଡ ନୁହେଁ, ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅଚେତନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଲୌକିକ ବ୍ୟବହାରଠାରୁ ପର, ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ ପାରେ ନାହିଁ, କୌଣସି ବିଶିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ବିନା, ଚିନ୍ତାର ଅତୀତ, ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ; ଏକ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତୀତି ହିଁ ତାହାର ସାର, ସମସ୍ତ ଜାଗତିକ ବହୁତ୍ୱର ଉପଶମ ହିଁ ତାହା; ତାହା ଶାନ୍ତ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ। ତାହା ହିଁ ଆତ୍ମା; ତାହାକୁ ହିଁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିବାକୁ ହେବ!

ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷରର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଓଁକାର। ମାତ୍ରା (ଧ୍ୱନିର ମାପ)ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ଆତ୍ମାର ଚାରି ପାଦ ହିଁ ଧ୍ୱନିର ମାତ୍ରା; ଏବଂ ଧ୍ୱନିର ମାତ୍ରା ହିଁ ପାଦ, ଅର୍ଥାତ୍ 'ଅ'କାର, 'ଉ'କାର ଓ 'ମ'କାର।

ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୈଶ୍ୱାନର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର 'ଅ'; କାରଣ ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ (ଆପ୍ତି) କିମ୍ବା ଆଦି ଭାବ (ଆଦିମତ୍ତ୍ୱ) ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି।

ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ତୈଜସ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର 'ଉ'; କାରଣ ସେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍କର୍ଷ (ଉତ୍କର୍ଷ) ଧାରଣ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତ ଓ ନିଦ୍ରାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନ (ଉଭୟତ୍ୱ) ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ-ପରମ୍ପରା ଉନ୍ନତ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କେହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଗାଢ଼ ସ୍ୱପ୍ନହୀନ ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଜ୍ଞ ତୃତୀୟ ଅକ୍ଷର 'ମ'; କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଏକତାରେ ମାପନ୍ତି (ମିତି) କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କୁ ଲୀନ କରନ୍ତି (ଅପୀତି)। ଯିଏ ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ମାପନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ବହୁତ୍ୱକୁ ଏକରେ ଲୀନ କରନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଥ ତୁରୀୟ ଧ୍ୱନି-ମାତ୍ରାରୁ ରହିତ (ଅମାତ୍ର), ଲୌକିକ ବ୍ୟବହାରଠାରୁ ପର, ସାପେକ୍ଷ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରପଞ୍ଚର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଶମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ (ଶିବ) ଏବଂ ଅଦ୍ୱୈତ। ଏହିପରି ଓଁକାର ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ଆତ୍ମା। ଯିଏ ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମାକୁ ପରମ ବିଶ୍ୱାତ୍ମାରେ ଲୀନ କରନ୍ତି।