ଭେଙ୍କଟେଶ୍ୱର ଓ ଚିରନ୍ତନ ଋଣ

ତିରୁମଳା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ, କଳିଯୁଗରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରୀନିବାସ ରୂପେ — ଯାହାଙ୍କୁ ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ — ପୃଥିବୀକୁ ଓହ୍ଲାଇଥିଲେ। ଆଜିର ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ତିରୁପତି ନଗରର ଉପରେ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥିବା ସାତ ପାହାଡ଼ରେ ସେ ବାସ କଲେ। ତାଙ୍କ ଅବତରଣ ଓ ତତ୍‌ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମସ୍ତ ଘଟଣାର ସବୁଠାରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ବୈଷ୍ଣବ ଖଣ୍ଡର ଏକ ଅଂଶ ବେଙ୍କଟାଚଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସଂରକ୍ଷିତ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଏହି ପାହାଡ଼ର ପବିତ୍ର ଇତିହାସକୁ ସମର୍ପିତ। ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱର ନାମକୁ ପରମ୍ପରାରେ ଦୁଇ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ: ସେ ଯେଉଁ ବେଙ୍କଟ ପାହାଡ଼ରେ ରୁହନ୍ତି ତାର 'ପ୍ରଭୁ' ଭାବେ, ଏବଂ ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ଶବ୍ଦ ବେନ୍ (ବିନାଶ କରିବା) ଓ କଟ (ପାପ) ଆଧାରରେ 'ପାପ ବିନାଶକାରୀ ପ୍ରଭୁ' ଭାବେ। ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଅର୍ଥକୁ ସଂଯୋଗ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ଭକ୍ତିର କଳ୍ପନାରେ ଏହି ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଏଥିରୁ ପ୍ରବାହିତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିବା କୃପା ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ।

ବେଙ୍କଟାଚଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ କହେ: ଶିକାର କରି ପାହାଡ଼ରେ ବୁଲୁଥିବା ଶ୍ରୀନିବାସ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ କନ୍ୟା ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ — କେତେକ କାହାଣୀରେ ସେ ତୋଣ୍ଡଇମଣ୍ଡଳମ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଆଉ କେତେକରେ ପଦ୍ମାବତୀ ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ — ଏବଂ ସେ ତତ୍‌କ୍ଷଣାତ୍ ଓ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଲେ।

ଶ୍ରୀନିବାସ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ହାତ ମାଗିଲେ, ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ବିବାହ ପାଇଁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଅସୁବିଧା ସ୍ୱୀକାର କଲେ। କନ୍ୟାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁରୂପ ଯୌତୁକ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ପରିମାଣ ରାଶି ରାଜାଙ୍କ ନିଜ ଭଣ୍ଡାରରୁ ପୂରଣ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରଭୁ ହୋଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଶ୍ରୀନିବାସ ସେହି କ୍ଷଣରେ ନିଜର କୌଣସି ସମ୍ପତ୍ତି ନଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥିତିରେ ନିଜକୁ ଦେଖିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଜର ସମ୍ପତ୍ତିର ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ସଙ୍ଗରେ ନ ଆଣି ଅବତାର ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଓହ୍ଲାଇବାରୁ, ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସମ୍ବଳ ନଥିଲା।

ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ସେ ଦେବତାଙ୍କ କୋଷାଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ଦେବତା କୁବେରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; କୁବେର ଏକ ବିଶାଳ ରାଶି ଋଣ ଦେବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ — ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏକ କୋଟି ଚଉଦ ଲକ୍ଷ ସୁନା ମୁଦ୍ରା ଭାବେ ଲିପିବଦ୍ଧ — କିନ୍ତୁ ସେ ଋଣ ସୁଧ ସହିତ କଳିଯୁଗର ଶେଷ ସୁଦ୍ଧା ପରିଶୋଧ କରିବାର ସର୍ତ୍ତରେ।

କୁବେରଙ୍କ ସୁନା ସହିତ, ବେଙ୍କଟାଚଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ସପ୍ତମ ଓ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ: ଋଷି ବୃହସ୍ପତି ବୈଶାଖ ମାସର ଉତ୍ତର ଫାଲ୍‌ଗୁନୀ ଶୁଭ ଦିନ ବାଛିଲେ। ତା'ପରେ ବେଙ୍କଟାଚଳରେ ଏକ ଭବ୍ୟ ଦୈବୀ ସମାରୋହରେ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ସହ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ବିବାହ ହେଲା। ପରେ ଦମ୍ପତି ସାତ ପାହାଡ଼ରେ ଏକତ୍ର ବାସ କଲେ; ସେ ନିକଟସ୍ଥ ନିଜ ମନ୍ଦିରରେ ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱର ଭାବେ, ଏବଂ ସେ ସମୟକ୍ରମେ ନିକଟରେ ନିଜ ମନ୍ଦିରରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।

ବେଙ୍କଟାଚଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶ୍ରୀନିବାସ–ପଦ୍ମାବତୀ ବିବାହକୁ ମନ୍ଦିର କେବଳ ଅତୀତର ଘଟଣା ଭାବେ ବିଚାର କରେ ନାହିଁ। ତିରୁମଳାର ନଅ ଦିନିଆ ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ସବ ସମୟରେ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ତାହା ପୁନଃ ଅଭିନୀତ ହୁଏ; ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଧି କଲ୍ୟାଣୋତ୍ସବ, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ଦୈବୀ ବିବାହକୁ ପୁନଃ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହିପରି ପାହାଡ଼ର ଆଜିର ଭକ୍ତିଜୀବନ ପୁରାଣ ସଂରକ୍ଷିତ ଆଖ୍ୟାନ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସଂଯୁକ୍ତ।

ସେହି ଋଣର ଦାୟିତ୍ୱ ନିଜେ ଏକ ବୃହତ୍ ଦୈବୀ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସେବା କରିଥିଲା ବୋଲି ପରମ୍ପରା ବୁଝାଏ। ଦୈବୀ ବିବାହର କିଛି ମାସ ପରେ, ତିରୁମଳା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ କାହିଁକି ରହିଗଲେ। କଳିଯୁଗର କଷ୍ଟରେ ଥିବା ମାନବଜାତିର ହିତ ପାଇଁ, ସେ ତୁରନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠର ଦିବ୍ୟଧାମକୁ ଫେରିବା ବଦଳରେ ସାତ ପାହାଡ଼ ସହିତ ବନ୍ଧା ରହିବାକୁ ବାଛିଲେ। କୁବେରଙ୍କ ଋଣ ଗ୍ରହଣ କରି, ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱର ନିଜକୁ ସେହି ଋଣ — ଏବଂ ବିସ୍ତାରରେ କଳିଯୁଗ ମଧ୍ୟ — ଶେଷ ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିବାକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ବିବାହ ଯୌତୁକର ବ୍ୟବହାରିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବିଷୟ, ସେହି ଯୁଗ ଚାଲିବା ଯାଏ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ସୁଲଭ ରଖୁଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇଗଲା।

ତିରୁମଳାଠାରୁ କିଛି କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ତିରୁଚାନୂରର ଏକ ମନ୍ଦିରରେ ପଦ୍ମାବତୀ ନିଜ ଅଧିକାରରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ଆଉ ଯାତ୍ରାର ପ୍ରଥା ମାନେ ଯେ ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପ୍ରଥମେ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରଣାମ ନ କରିଲେ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ — ଏହି ପ୍ରଥା ସେମାନଙ୍କ ବିବାହର ଏବଂ ଯେଉଁ ଋଣ ତାହା ସମ୍ଭବ କରିଥିଲା ତାହାର ସ୍ମୃତିକୁ କେବଳ ଅତୀତର କାହାଣୀ ଭାବେ ନ ରଖି ଯାତ୍ରା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ରଖେ।

ତଥାପି କୁବେରଙ୍କ ଋଣ ଏବେ ବି ବାକି ରହିଛି — ତିରୁମଳା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ, ସେହି ଋଣ କେବେ ବି ନୀରବରେ ପରିଶୋଧ କରି ଭୁଲିଯିବା ପାଇଁ ନଥିଲା। ବରଂ ଏହା ଭଗବାନ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ଆସୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ବନ୍ଧନ ହେବା ପାଇଁ ଥିଲା। ଆଜି ବି, ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ଦର୍ଶିତ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ତିରୁମଳାକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ସୁନା, ନଗଦ ଏବଂ ନିଜର ମୁଣ୍ଡନ କରାଯାଇଥିବା କେଶ ମନ୍ଦିରର ଦାନପେଟିକା — ହୁଣ୍ଡି — ରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡନ ନମ୍ରତାର ଏକ କର୍ମ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ତାହା ମନ୍ଦିର ସମ୍ପତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗଦାନ ପାଲଟିଛି; ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱର କୁବେରଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଋଣ ପରିଶୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ତାହାରେ ଯାତ୍ରୀମାନେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ କିଛି ପରିମାଣରେ ଅଂଶୀଦାର ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସାନ କରିବା ବଦଳରେ, ଏହି ଦୈବୀ ଋଣର ଆଖ୍ୟାନକୁ ତିରୁପତି ଦେଉଥିବା ସବୁଠାରୁ ଆତ୍ମୀୟ ଶିକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ: ଭଗବାନ ନିଜେ ଅଲିପ୍ତ ଓ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ହୋଇ ଦୂରରେ ରହିବା ବଦଳରେ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସମ୍ପର୍କରେ ବନ୍ଧା ରହିବାକୁ ବାଛିଛନ୍ତି। ସେହି ଦାନପେଟିକାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ପଣ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳିଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରେମ-ବନ୍ଧନର ଏକ ଛୋଟ ସୂତା।