ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଅସମାପ୍ତ ରୂପ

ଏହି କାହାଣୀ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଭାଗରେ, ନବମ ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି। ଅବନ୍ତୀର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଭ୍ରମଣକାରୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ, ନୀଳ ମାଧବଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିଶ୍ୱାବସୁ ନାମକ ଆଦିବାସୀ ସର୍ଦ୍ଦାର ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଗୁମ୍ଫା ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଦେଖାଦେଉଥିବା ରୂପ। ଏହି ରୂପକୁ ନିଜେ ଦେଖି ଜଗତ ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କରି ରାଜା ତାହାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ନିଜର ପୁରୋହିତ ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ।

ବିଦ୍ୟାପତି ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ବିବାହ କରିବାର ଅନୁମତି ଜିତିଲେ, ଏବଂ ସେ ଗୁପ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତିଟି ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ତା'ପରେ ଶୀଘ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନିଜ ଖୋଜା ଦଳ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେତେବେଳକୁ ନୀଳ ମାଧବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ବାଲି ତଳେ ବୁଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ। କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାର ଭକ୍ତି ଯେତେ ଗଭୀର ହୋଇଥିଲେ ବି, ସେ ଦେବତା କାହାରି ଅଧିକାରରେ କେବଳ ରହିବାକୁ ରାଜି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ବି ପଛକୁ ନ ହଟିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କଲେ। ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ପୁରୀ ସମୁଦ୍ରକୂଳରେ ଭାସି ଆସିଥିବା ଏକ ମହାନ ପବିତ୍ର କାଠ ଗଣ୍ଠି, ଦାରୁ, ତାଙ୍କୁ ମିଳିବ ବୋଲି କୁହାଗଲା। ତା'ରୁ ହିଁ ଦେବତାଙ୍କ ନୂତନ ରୂପ କାଟିବାକୁ ହେବ। ପ୍ରକୃତରେ ସେପରି ଗଣ୍ଠି ଦେଖାଦେଲା; କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟର କୌଣସି ଶିଳ୍ପୀ ତାହାକୁ ରତ୍ତିଏ ମଧ୍ୟ ନଡ଼ାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦେବ-ରୂପ ଗଢ଼ିବା ତ ଦୂରର କଥା।

ତା'ପରେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ବଢ଼େଇ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଆସି କହିଲେ, ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦାଇ କରିବା କେବଳ ସେ ଏକା କରିପାରିବେ। ସେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଅଟଳ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ: ତାଙ୍କୁ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କୋଠରୀ ଦିଆଯିବ, ତାହାର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ରହିବ, ଏବଂ ଏକୋଇଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ତାଙ୍କୁ ବିରକ୍ତ କରିବେ ନାହିଁ; ଭିତରୁ ଆସୁଥିବା ନୀରବତା ବା ଶବ୍ଦ ଯେତେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ମନେ ହେଉ ନା କାହିଁକି।

ସେ ବଢ଼େଇ ପ୍ରକୃତରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ବେଶ ବଦଳାଇ ଆସିଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ଭିତରେ ବନ୍ଦ କରି ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଦିନ ଗଡ଼ିଗଲା, କିନ୍ତୁ ବାହାରର କାହାରିକୁ ଛେଣି ବା ହାତୁଡ଼ିର ଶବ୍ଦ ପହଞ୍ଚିଲା ନାହିଁ। ସମୟସୀମା ଯେତେ ନିକଟ ହେଲା, ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ନୀରବତା ସେତେ ଗଭୀର ଲାଗିଲା।

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୀରବତାରେ ଦିନ ବିତିଲା ବେଳେ ରାଣୀ ଗୁଣ୍ଡିଚା କ୍ରମଶଃ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ପନ୍ଦର ଦିନ ସୁଦ୍ଧା, ସେ ଅନିଶ୍ଚିତତା ସହି ନ ପାରି, ଏବଂ ବଢ଼େଇ ମରିଯାଇଥିବେ ବା କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବେ ବୋଲି ଭୟରେ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ରାଜି କରାଇଲେ। ଏକୋଇଶ ଦିନ ପୂରଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବନ୍ଦ ଦ୍ୱାର ଖୋଲାଗଲା।

କୋଠରୀରେ ଆଲୋକ ପ୍ରବେଶ କରିବାମାତ୍ରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଚିରଦିନ ପାଇଁ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା। ରାଜା ଯାହା ଦେଖିଲେ ତାହା ତିନୋଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାଠ ରୂପ। ଜଗନ୍ନାଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କର ବଡ଼ ଗୋଲାକାର ଆଖି, ଠୁଁଠା ପରି ବାହୁ ଥିଲା, ଏବଂ ଗଢ଼ା ହାତ ବା ପାଦ ସେମାନଙ୍କର ନଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ଦୁହିଁଙ୍କ ମଝିରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କରି ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ନଥିଲା। ତିନିଜଣଙ୍କୁ ମୋଟାମୋଟି ଭାବରେ କାଟାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ସୁନିପୁଣ ଭାବରେ ଖୋଦିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଆସୁଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସେମାନେ କଠୋର ଭାବରେ ସରଳ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଦେଖାଗଲେ।

ନିଜ ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନିରାଶ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ରାତିରେ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ ଏହି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ହିଁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ରୂପ। ସେ ନିଖୁଣ, ଦୂରସ୍ଥ ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଆକାରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏତେ ସରଳ, ପ୍ରାୟ ଶିଶୁସୁଲଭ ରୂପରେ ପୂଜିତ ହେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଯାହା ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତ୍ୱ ଲିଭାଇ ଦେବ।

ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପୁରୀର ମହାନ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସେହି ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତ-ପାଦ ବିହୀନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରତି ବାର ରୁ ଊଣେଇଶ ବର୍ଷରେ ଥରେ, ନବକଳେବର, ଅର୍ଥାତ୍ 'ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ' ନାମକ ଗୁପ୍ତ ବିଧିରେ, ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ଗଠନରେ ଖୋଦିତ ନୂତନ କାଠ ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବରେ ବଦଳାଯାଏ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଛାଡ଼ିଥିଲା, ସେହି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଏହି ବିଧି ସଂରକ୍ଷଣ କରେ।

ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଦେଖାଯିବା ବଦଳରେ, ସେମାନଙ୍କ କଠୋର, ବିସ୍ଫାରିତ ଆଖିର ସରଳତା ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ଚିହ୍ନିତ ଓ ପ୍ରିୟ ପବିତ୍ର ପ୍ରତିମା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହୋଇଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ମାନବ ଶରୀରର ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ମାନଦଣ୍ଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। 'ଅଖିଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରଭୁ' ଅର୍ଥବୋଧକ ଜଗନ୍ନାଥ, ଏପରି ଭାବରେ ଦେଖାଦେବା ବାଛିଛନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ, ଯେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ, ସେ ଯେତେ ଦରିଦ୍ର ବା ନମ୍ର ହେଉ ନା କାହିଁକି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଭୟ ନ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି କେବଳ ମନ୍ଦିର ପୂଜାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରତି ବର୍ଷ ରଥଯାତ୍ରା, ଅର୍ଥାତ୍ ରଥ ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ଏହାକୁ ଜଗତ ସମ୍ମୁଖକୁ ବାହାର କରାଯାଏ। ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରା ଉଚ୍ଚ କାଠ ରଥରେ ଗର୍ଭଗୃହରୁ ବାହାରି ପୁରୀର ରାସ୍ତାରେ ଶୋଭାଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ଜାତି ବା ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନିର୍ବିଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତ ସେହି ବିଷୟ ଦେଖି ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବେ, ଯାହାକୁ ମନ୍ଦିର ସାଧାରଣତଃ ଆବୃତ ରଖେ। ଏହି ଉତ୍ସବକୁ ପ୍ରାୟତଃ ସେହି ଉନ୍ମୁକ୍ତତାର ଧାରାବାହିକତା ରୂପେ ପଢ଼ାଯାଏ, ଯାହା କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିବା ଦେବତା, କେବଳ କେତେଜଣ ଭକ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରିବା କାନ୍ଥ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ରାଜି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହିଁ ସେହି ପାଠର ସଙ୍କେତ ଦିଏ, ଯାହା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଦାଇ ପରେ ଅଧିକ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଶିଖାଏ। ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ତାହାକୁ ଦଖଲ କରିବାକୁ ଆସିବା ମାତ୍ରେ ନୀଳ ମାଧବଙ୍କ ମୂଳ ମୂର୍ତ୍ତି ବାଲି ତଳେ ବୁଡ଼ି ଯାଏ। ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଥିଲା କାରଣ ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନମ୍ରତା ଓ ବିଶ୍ୱାବସୁ ସହିତ ସମୟ କ୍ରମେ ପ୍ରକୃତ ବିଶ୍ୱାସ ଗଢ଼ିବାର ଇଚ୍ଛା ନେଇ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ କେବଳ ଧରି ଘରକୁ ନେବା ପାଇଁ ଏକ ବସ୍ତୁର ଖୋଜରେ ନ ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେହି ସାକ୍ଷାତ୍ କାର ଭକ୍ତିରୁ ଦଖଲ ଆଡ଼କୁ ଖସିଗଲା, ରାଜସତ୍ତା ଓ ସଶସ୍ତ୍ର ଖୋଜା ଦଳର ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ସହିତ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ପରେ ନିଜ ରାଣୀଙ୍କ ଅଧୈର୍ଯ୍ୟରୁ ଯାହା ପୁଣି ଶିଖିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ତାହା ଆଗରୁ କ୍ଷତି ଦ୍ୱାରା ଶିଖିବାକୁ ପଡ଼ିଲା: ଦିବ୍ୟତାର ଏହି ବିଶେଷ ରୂପ ନିକଟକୁ ଯାଇ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଛଡ଼ାଇ ନିଆଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ।

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ କାହାଣୀ ସମଗ୍ର ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଗୋଟିଏ ନୁହେଁ, ଦୁଇଟି ଧୈର୍ଯ୍ୟ-ବିଫଳତା ଉପରେ ଗଢ଼ା। ପ୍ରଥମଟି ତାଙ୍କଠାରୁ ନୀଳ ମାଧବଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛଡ଼ାଇ ନେଇଥିଲା; ବାଲିରେ ବୁଡ଼ିବା ପରେ ସେ ଆଉ କେବେ ନ ଦେଖିଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲା ତାହା। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରମର ଶେଷ ଛଅ ଦିନ କେବଳ ତାଙ୍କଠାରୁ ଛଡ଼ାଇ ନେଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତା ବଦଳରେ ଏପରି ଏକ ବସ୍ତୁ ଛାଡ଼ିଗଲା, ଯାହାକୁ ପରମ୍ପରା ସେ ମୂଳତଃ ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଚିକ୍କଣ ଦେବତାଠାରୁ ଅନେକ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି ବିବେଚନା କରେ। ଏହି କାହାଣୀ ପୁନର୍ବାର କହୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ରାଣୀଙ୍କ ଚିନ୍ତାକୁ ସରଳ ଭୁଲ ବୋଲି ବିରଳ ଭାବେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି; କାରଣ ବଢ଼େଇଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଭୟ ଲୋଭରୁ ନୁହେଁ, ପ୍ରକୃତ ଚିନ୍ତାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା। ଏହି ଅଧିକ ସହାନୁଭୂତିଶୀଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟ-ବିଫଳତାକୁ ହିଁ କାହାଣୀ ବ୍ୟବହାର କରେ ଏହା ବୁଝାଇବାକୁ ଯେ ଜଗନ୍ନାଥ ଆଜି କାହିଁକି ସେପରି ଦେଖାଯାଆନ୍ତି: ତାହା ଅବହେଳାରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି ବୋଲି କହିବା ପୂର୍ବରୁ ନୀରବତାରେ ଆହୁରି କେତୋଟି ଦିନ ଅନିଶ୍ଚିତତା ସହି ନ ପାରିବାର ମାନବୀୟ ଦୁର୍ବଳତାରୁ ଜନ୍ମିତ ରୂପ।