ଖଣ୍ଡୋବା ଓ ମଲ୍ଲ-ମଣି ବଧ

ଖଣ୍ଡୋବା ଉପାସନାର ପ୍ରଧାନ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଲ୍ହାରୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଯାହା ସଂସ୍କୃତରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣକୁ ଆରୋପିତ କ୍ଷେତ୍ରକାଣ୍ଡ ବିଭାଗରେ ରଚିତ, ତାହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ 1460 ଓ 1510ର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କୌଣସି ସମୟରେ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା। ସେହି କାହାଣୀରେ, ଅସୁର ଭାଇ ମଲ୍ଲ ଓ ମଣି ଥରେ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ଅଜେୟତାର ବର ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଭାଇମାନେ ସେହି ବରକୁ କୌଣସି ସଂଯମ ବିନା ବ୍ୟବହାର କଲେ; ତତ୍‌କ୍ଷଣାତ୍ ତାହାକୁ ଅତ୍ୟାଚାରରେ ପରିଣତ କଲେ। ଅରଣ୍ୟର ଆଶ୍ରମରେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲେ, ବିଶ୍ୱ-ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷାକାରୀ ଯଜ୍ଞରେ ବିଘ୍ନ ଘଟାଇଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ଅଧିକାର କରିଥିବା ଭୂମିରେ ଧର୍ମକୁ ଓଲଟପାଲଟ କଲେ। ଭାଇମାନଙ୍କ କ୍ରୂରତା ବଢ଼ିବା ସହିତ ଋଷି ପରେ ଋଷି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କାନ୍ଦିଲେ; ଶେଷରେ ସେହି ପ୍ରାର୍ଥନାର ଭାର ଶିବଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଲା।

ଶିବ ଯୋଦ୍ଧା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଭୈରବଙ୍କ ରୂପରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସାଡ଼ା ଦେଲେ; ସେ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇ, ଗୋଟିଏ ହାତରେ ଖଡ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ବିଶ୍ୱସ୍ତ କୁକୁରମାନଙ୍କ ଦଳ ଥିଲା; ମାହାତ୍ମ୍ୟର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଗଣେଶ ଓ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସେନା ସହିତ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କର ସାଧାରଣ ତପସ୍ବୀ ସ୍ଥିରତାଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଏହି ଉଗ୍ର, ଯୁଦ୍ଧରୂପରେ, ଯାହା ପାହାଡ଼ ପରେ ଜେଜୁରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ, ସେଠାରେ ଶିବ ଅବତରଣ କଲେ, ଧର୍ମ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହିଁ ଯୁଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କରିଥିବା ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ମୁକାବିଲା କରିବାକୁ।

ତା'ପରେ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା ତାହା ଭାଇମାନଙ୍କ ପ୍ରାୟ ଅଜେୟତା ସମାନ ଉଗ୍ରତାରେ ଚାଲିଲା; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରରେ ଏତେ ସଜ୍ଜିତ ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ କୌଣସି ପକ୍ଷ ଶୀଘ୍ର ସମାପ୍ତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଜୁଆର ଯୋଦ୍ଧା ଦେବତାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବରେ ବଦଳିଗଲା; କାରଣ ଭାଇମାନେ ବୁଝିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଯେ ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ଅଜେୟତା ମଧ୍ୟ, ପୀଡ଼ିତମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଧର୍ମ ନିଜେ ପଠାଇଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଚିରକାଳ ଟିକି ପାରିବ ନାହିଁ।

ପରାଜୟ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝି ମଣି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଢ଼ିବା ବଦଳରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କଲେ। ସେ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ବର ମାଗିଲେ: ଦେବତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଚିରକାଳ ରହିବାର ଅନୁମତି, ଅନୁତାପର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ନିଜର ଧଳା ଘୋଡ଼ାଟି ଅର୍ପଣ କରିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ, ଏବଂ ମାନବଜାତିର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଓ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କ ନାମରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ଦିରରେ ନୈବେଦ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରହିବାର ଆବେଦନ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନିଥିବା ପରାଜିତ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଖଣ୍ଡୋବା କରୁଣା ଦେଖାଇ ସେହି ଅନୁରୋଧ ମଞ୍ଜୁର କଲେ। କିନ୍ତୁ ମଲ୍ଲ କିଛି ପ୍ରତି ନତ ହେଲା ନାହିଁ; ବରଂ ବିଶ୍ୱର ବିନାଶ ଓ ମାନବ ବଳିର ମାଂସକୁ ନିଜ ଆତ୍ମସମର୍ପଣର ସର୍ତ୍ତ ଭାବରେ ଦାବି କଲା। ଏପରି ଅନୁତାପହୀନ ଦାବିରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଖଣ୍ଡୋବା ସେଠାରେ ହିଁ ତାର ମସ୍ତକ ଛେଦନ କଲେ; ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଜେଜୁରୀ ମନ୍ଦିରର ପାହାଚ ତଳେ ମଲ୍ଲର ଛିନ୍ନ ମସ୍ତକ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ଆଜି ବି ସେହି ପାହାଚ ଚଢ଼ୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ତାହା ଦଳିତ ହୁଏ।

ଏହି ଗୋଟିଏ ଧର୍ମସଙ୍ଗତ ହିଂସା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କ ଏକ ପ୍ରିୟ ନାମ ଜନ୍ମ ନେଲା: ମଲ୍ଲାରୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଲ୍ଲର ଶତ୍ରୁ। ମଲ୍ହାରୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଶିବ ନିଜେ ଏହି ଉପାଧି ଗ୍ରହଣ କଲେ; ମଣିଙ୍କ ଶେଷ ନମ୍ରତା ଓ ମଲ୍ଲଙ୍କ ଅନୁତାପହୀନ କ୍ରୂରତା ଉପରେ ମିଳିଥିବା ବିଜୟ, ଉଭୟରେ ସେ ସମାନ ଭାବରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପାଧି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସହିତ ମିଶି, ଏହି ବିଜୟରୁ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ଉପାଧି ମଲ୍ହାରୀ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଆଜି ବି ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ସବରେ ଏହି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।

ରାକ୍ଷସମାନେ ପରାଜିତ ହେବା ପରେ, ଆଜିର ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଜେଜୁରୀ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଖଣ୍ଡୋବା ନିଜର ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଖଡ୍ଗ, ଡମରୁ ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରିଥିବା ଘୋଡ଼ସବାର ଯୋଦ୍ଧା ଭାବରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଚିତ୍ରିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗର ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ହଳଦୀ ଗୁଣ୍ଡାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ଛିଞ୍ଚାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଭଣ୍ଡାର କୁହାଯାଏ; ଭକ୍ତମାନେ ତାହା ମୁଠାମୁଠା କରି ବାୟୁରେ ଫିଙ୍ଗନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ମନ୍ଦିର ନଗର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଝଲମଲ ହୁଏ। କୃଷକ, ମେଷପାଳକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କ୍ଷେତ ଓ ଗୋରୁଗାଈର ରକ୍ଷକ ଖଣ୍ଡୋବା ରାଜା ରୂପେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏକ ପ୍ରାଦେଶିକ ଦେବତା ପାଇଁ ଅସାଧାରଣ ଭାବରେ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଧାର୍ମିକ ସୀମା ପାର ହୋଇଯାଏ: ଜେଜୁରୀରେ ହିନ୍ଦୁ, ଜୈନ ଓ କେତେକ ମୁସଲମାନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପତ୍ନୀ, ବଣିକ ପରିବାରର ମ୍ହାଳସା ଓ ମେଷପାଳକ କନ୍ୟା ବାନାଈ, ସ୍ଥିର ନଗର ଜୀବନ ଓ ଯାଯାବର ପଶୁପାଳନ ଜୀବନର ମିଳନକୁ ଗୋଟିଏ ରକ୍ଷକଙ୍କ ଅଧୀନରେ ନିଜ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରତିଫଳିତ କରନ୍ତି।

ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ସବ ଚମ୍ପା ଷଷ୍ଠୀ, ଯାହା ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଆସେ। ଛଅ ଦିନର ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା ଓ ଉପବାସ ଷଷ୍ଠ ଦିନରେ ପରାକାଷ୍ଠାରେ ପହଞ୍ଚେ; ସେହି ଦିନ ହିଁ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ସେ ଜେଜୁରୀରେ ମଲ୍ଲ ଓ ମଣିଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ। ଭକ୍ତମାନେ ପରଦିନ ବାଙ୍ଗୀ ଭାତ ନାମକ ଖାଦ୍ୟକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଭୋଜନ ସହ ଉପବାସ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି। ସମଗ୍ର ଉତ୍ସବରେ ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ହଳଦୀ ବାୟୁରେ ଛିଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ଏକାଠି ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି: ୟେଲକୋଟ ୟେଲକୋଟ ଜୟ ମଲ୍ହାର; ସେହି ଗୋଟିଏ ସାମୂହିକ ଧ୍ୱନିରେ, ଏକଦା ଅତ୍ୟାଚାରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିବା ବରର ସ୍ମୃତି ଓ ଶେଷରେ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଇଥିବା ଦେବତା, ଦୁହିଁଙ୍କୁ ସେମାନେ ଆଗକୁ ବହନ କରନ୍ତି।

ଜେଜୁରୀକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ଢାଙ୍କୁଥିବା ଭଣ୍ଡାର କେବଳ ଉତ୍ସବର ସଜ୍ଜା ନୁହେଁ; ତାହା ଯୁଦ୍ଧର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ସେହି ରଙ୍ଗ ସେହି ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଖଣ୍ଡୋବା ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ପାହାଡ଼ର ମାଟି ତଳେ ଏକଦା ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଫେରିଯାଇଥିବା ବର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ସ୍ମୃତି ହଳଦିଆ ଗୁଣ୍ଡାର ଗୋଟିଏ ମୁଠାରେ ସର୍ବାଧିକ ସରଳ ରୂପରେ ବହନ କରାଯାଏ। ଜେଜୁରୀରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ବାୟୁରେ ମୁଠାଏ ଭଣ୍ଡାର ଫିଙ୍ଗନ୍ତି, ସେ ମଲ୍ଲର ପରାଜୟ ପରେ ଆସିଥିବା ସେହି ବିଜୟ-ସଙ୍କେତର କ୍ଷଣିକ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତି; କାହାଣୀକୁ କେବଳ ପାଠରେ ସୀମିତ ନ ରଖି, ଉତ୍ସବ ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତୀକୁ ଏକ ଅଂଶୀଦାରୀ ଗତିରେ ବାନ୍ଧନ୍ତି।

ମ୍ହାଳସା ଓ ବାନାଈଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ଗୋଟିଏ ଭକ୍ତିର ଦୁଇ ଅଧା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ: ସ୍ଥିର ବଣିକ ଜଗତ ଓ ଯାଯାବର ପଶୁପାଳକ ଜଗତ। ଦୁହେଁ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କୁ ନିଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଗୋଟିଏର ବିବରଣୀ ଅନ୍ୟଟିକୁ ବାତିଲ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ବିନା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଝେ ମାଝେ ହେଉଥିବା ଝଗଡ଼ା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଲୋକଗୀତକୁ ଭକ୍ତମାନେ ଲୁଚାଇବାକୁ ଥିବା କଳଙ୍କ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ବରଂ, ଗୋଟିଏ ରକ୍ଷକ ଦେବତା ଗୋଟିଏ ଘରେ ଦୁଇଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଜୀବନଶୈଳୀ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; କୌଣସି ପତ୍ନୀକୁ, କିମ୍ବା ସେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ, ଅନ୍ୟଟିରେ ବିଲୀନ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ନ କରି ଏହା ସମ୍ଭବ ହୁଏ।