खंडोबा आणि मल्ल-मणीचा वध

खंडोबाच्या उपासनेचा प्रमुख ग्रंथ मल्हारी माहात्म्य, जो संस्कृतमध्ये ब्रह्मांड पुराणाला श्रेय दिलेल्या क्षेत्रकांड विभागात रचला गेला, त्यानुसार तो इ.स. 1460 ते 1510 दरम्यानच्या काळात रचला गेला. कथेनुसार, राक्षस बंधू मल्ल आणि मणी यांनी एकदा कठोर तपश्चर्या केली; त्यांच्या तपाने प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवाने त्यांना जवळजवळ अजिंक्यतेचे वरदान दिले. पण बंधूंनी ते वरदान कोणत्याही संयमाने वापरले नाही; लगेचच त्याचा उपयोग जुलमासाठी केला. अरण्यातील आश्रमांत ऋषींना भयभीत केले, विश्वव्यवस्था टिकवणाऱ्या यज्ञांत विघ्न आणले, आणि आपण बळकावलेल्या भूमीत धर्म उलथवून टाकला. बंधूंची क्रूरता वाढत गेली तसतसे ऋषींमागून ऋषी मुक्तीसाठी आक्रोश करू लागले; अखेर त्या प्रार्थनांचा भार शिवापर्यंत पोहोचला.

शिवाने योद्धा मार्तंड भैरवाच्या रूपात शस्त्र धारण करून प्रतिसाद दिला; ते पांढऱ्या घोड्यावर आरूढ झाले, एका हातात तलवार आणि दुसऱ्या हातात त्रिशूळ घेऊन. त्यांच्यासोबत निष्ठावान कुत्र्यांचा कळप होता; महात्म्याच्या विस्तृत वर्णनात गणेश आणि कार्तिकेयसुद्धा आपल्या सैन्यासह त्यांच्या सोबत आले. आपल्या नेहमीच्या तपस्वी स्थैर्यापेक्षा अगदी वेगळ्या, उग्र आणि युद्धरूपात, धर्मावरच युद्ध पुकारणाऱ्या बंधूंना सामोरे जाण्यासाठी शिव पुढे जेजुरी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या त्या डोंगरावर उतरले.

त्यानंतर झालेले युद्ध बंधूंच्या जवळजवळ अजिंक्यतेइतक्याच उग्रतेने लढले गेले; ब्रह्मदेवाच्या वरदानाने इतके सशस्त्र झालेल्या प्रतिस्पर्ध्याला कोणतीही बाजू लवकर संपवू शकली नाही. हळूहळू लाट योद्धा देवतेच्या बाजूने निर्णायकपणे वळली; कारण बंधूंना समजू लागले की त्यांना मिळालेली अजिंक्यताही, पीडितांच्या प्रार्थनांना उत्तर देण्यासाठी धर्मानेच पाठवलेल्या देवतेपुढे कायमची टिकू शकत नाही.

पराभव निश्चित आहे हे जाणवताच मणीने शेवटपर्यंत लढण्याऐवजी शरणागती पत्करली. त्याने खंडोबाकडे स्वतःसाठी एक वरदान मागितले: देवाच्या सान्निध्यात कायमचे राहण्याची अनुमती, पश्चात्तापाचे चिन्ह म्हणून आपला पांढरा घोडा अर्पण करण्याची तयारी, आणि मानवजातीच्या कल्याणासाठी तसेच खंडोबाच्या नावाने उभारल्या जाणाऱ्या प्रत्येक मंदिरातील नैवेद्यात आपलाही वाटा असावा, अशी मागणी. ब्रह्मदेवाच्या वरदानापेक्षा मोठ्या शक्तीची ओळख पटलेल्या पराभूत शत्रूवरही खंडोबाने कृपा करून ती विनंती मान्य केली. पण मल्ल कशालाही नमला नाही; उलट, जगाचा विनाश आणि मानवी बळीचे मांस हे आपल्या शरणागतीच्या अटी म्हणून मागितले. अशा पश्चात्तापरहित मागणीने संतप्त होऊन खंडोबाने तिथेच त्याचे मस्तक छाटले; जेजुरीच्या मंदिराच्या पायऱ्यांखाली मल्लाचे छिन्न मस्तक पडले, आणि आजही त्या पायऱ्या चढणाऱ्या भक्तांच्या पायाखाली ते तुडवले जाते, अशी परंपरा सांगते.

या एकाच धर्मसंगत हिंसक कृत्यातून खंडोबाचे सर्वाधिक प्रिय नाव जन्मले: मल्लारी, म्हणजे मल्लाचा शत्रू. युद्धानंतर शिवाने स्वतः ही पदवी स्वीकारली, असे मल्हारी माहात्म्य सांगते; मणीच्या अखेरच्या नम्रतेवर आणि मल्लाच्या पश्चात्तापरहित क्रौर्यावर मिळालेल्या विजयावर ते समान रीतीने संतुष्ट झाले. त्यांच्या पूर्वीच्या मार्तंड या उपाधीशी जोडले जाऊन, या विजयातून खंडोबाची सर्वात प्रिय पदवी मल्हारी मार्तंड निर्माण झाली; आजही भक्त त्यांच्या उत्सवांमध्ये हेच नाव पुकारतात.

राक्षसांचा पाडाव झाल्यानंतर, आजच्या महाराष्ट्रातील जेजुरी डोंगरावर खंडोबाने अधिष्ठान घेतले; तलवार, डमरू आणि त्रिशूळ धारण केलेला घोडेस्वार योद्धा असे त्यांचे रूप चित्रित केले जाते. त्यांची मूर्ती आणि सभोवतालचे मंदिर आवार हळदीने तेजस्वी पिवळ्या रंगात माखले जाते, ज्याला भंडारा म्हणतात; भक्त ते मूठमूठ भरून हवेत उधळतात, आणि त्यांच्या उत्सवात संपूर्ण मंदिर नगर सोनेरी चमकते. शेतकरी, मेंढपाळ आणि गावकरी त्यांना आपल्या शेतांचे व गुरांचे रक्षक खंडोबा राजा म्हणून पूजतात; एका प्रादेशिक देवतेसाठी असाधारणपणे, त्यांची भक्ती धार्मिक सीमा ओलांडते: जेजुरीमध्ये हिंदू, जैन आणि काही मुस्लिम समुदायही त्यांचा सन्मान करतात. त्यांच्या दोन पत्नी, व्यापारी कुटुंबातील म्हाळसा आणि मेंढपाळ कन्या बानाई, स्थिर नागरी जीवन आणि भटके पशुपालन जीवन यांच्या मिलनाचे प्रतिबिंब एकाच रक्षकाच्या छत्राखाली आपल्या नात्यात दाखवतात.

खंडोबाचा प्रमुख उत्सव चंपा षष्ठी आहे, जो मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुक्ल पक्षात येतो. सहा दिवसांची भक्तिपूर्ण पूजा आणि उपवास सहाव्या दिवशी परमोच्च बिंदूला पोहोचतात; त्याच दिवशी परंपरेनुसार त्यांनी जेजुरीत मल्ल आणि मणी यांना त्यांच्या भीषण युद्धात जिंकले होते. भक्त दुसऱ्या दिवशी वांगी भात या पदार्थाभोवती केंद्रित मेजवानीने उपवास सोडतात. उत्सवभर ते एकत्र जमून हळद हवेत उधळतात आणि एकत्र त्यांच्या नावाचा जयघोष करतात: येळकोट येळकोट जय मल्हार; त्या एका सामूहिक घोषणेत, एकेकाळी जुलमात बदललेल्या वरदानाची आठवण आणि अखेरीस त्याला उत्तर देणारे दैवत, दोन्ही ते पुढे नेतात.

जेजुरीला सोनेरी रंगात झाकणारा भंडारा हा केवळ उत्सवाचा शृंगार नाही; तो युद्धाचा जिवंत प्रतिध्वनी आहे. खंडोबा ज्या रणभूमीवर लढले तिची ओळख तो रंग पटवतो, अशी परंपरा सांगते. एका सामान्य डोंगराच्या मातीखाली एकेकाळी धर्म आणि त्याच्या विरुद्ध फिरलेले वरदान यांच्यात युद्ध झाले, ही स्मृती पिवळ्या भुकटीच्या एका मूठीत सर्वात साध्या रूपात वाहून नेली जाते. जेजुरीत जो भक्त हवेत मूठभर भंडारा उधळतो, तो मल्लाच्या पराभवानंतरच्या त्याच विजयचिन्हाची क्षणभर पुनरावृत्ती करतो; कथेला केवळ पठणापुरते मर्यादित न ठेवता, उत्सव आणि आख्यायिका एका सामायिक हालचालीत बांधतो.

म्हाळसा आणि बानाई यांची आठवण प्रतिस्पर्धी म्हणून नव्हे, तर एकाच भक्तीचे दोन अर्धे भाग म्हणून केली जाते: स्थिर व्यापारी जग आणि भटके मेंढपाळी जग. दोघीही खंडोबाला आपला पूर्ण रक्षक म्हणून स्वीकारतात, एकाची कथा दुसऱ्याची रद्द करण्याची गरज न पडता. त्यांच्यातील अधूनमधून होणाऱ्या भांडणांची वर्णने करणारी लोकगीते भक्त लपवून ठेवण्याजोगा घोटाळा मानत नाहीत. उलट, एकच रक्षक दैवत एका घरात दोन पूर्णपणे भिन्न जीवनशैली सामावू शकते, याचा पुरावा म्हणून त्यांना स्वीकारले जाते; कोणत्याही पत्नीला, किंवा ती प्रतिनिधित्व करत असलेल्या समुदायाला, दुसऱ्यात विरघळून जाण्यास भाग न पाडता हे शक्य होते.