ખંડોબા અને મલ્લ-મણિનો વધ

ખંડોબાની ઉપાસનાનો મુખ્ય ગ્રંથ મલ્હારી માહાત્મ્ય અનુસાર, જે સંસ્કૃતમાં બ્રહ્માંડ પુરાણને આરોપિત ક્ષેત્રકાંડ વિભાગમાં રચાયો છે, તે ઈ.સ. 1460 થી 1510 વચ્ચેના કોઈ સમયગાળામાં રચાયો. કથા મુજબ રાક્ષસ ભાઈઓ મલ્લ અને મણિએ એક વાર ઘોર તપ કર્યું, ત્યાં સુધી કે તેમના તપથી પ્રસન્ન થઈને બ્રહ્માએ તેમને લગભગ અજેયતાનું વરદાન આપ્યું. પરંતુ ભાઈઓએ એ વરદાનનો ઉપયોગ કોઈ સંયમ સાથે ન કર્યો; તરત જ તેને અત્યાચારમાં ફેરવી નાખ્યું. જંગલના આશ્રમોમાં ઋષિઓને આતંકિત કર્યા, બ્રહ્માંડના ક્રમને ટકાવતા યજ્ઞોમાં વિઘ્ન નાખ્યું, અને પોતાના ગણેલા પ્રદેશમાં ધર્મને ઉથલાવી નાખ્યો. ભાઈઓની ક્રૂરતા ફેલાતી ગઈ તેમ ઋષિ પછી ઋષિ મુક્તિ માટે પોકાર કરતા રહ્યા; અંતે એ પ્રાર્થનાઓનો ભાર શિવ સુધી પહોંચ્યો.

શિવે યોદ્ધા માર્તંડ ભૈરવના રૂપમાં શસ્ત્ર ધારણ કરીને પ્રતિસાદ આપ્યો; તેઓ સફેદ ઘોડા પર સવાર થયા, એક હાથમાં તલવાર અને બીજા હાથમાં ત્રિશૂળ લઈને. તેમની સાથે વફાદાર કૂતરાઓનું ટોળું હતું; મહાત્મ્યના વિસ્તૃત વર્ણનમાં ગણેશ અને કાર્તિકેય પણ પોતાની સેના સાથે તેમની સાથે આવ્યા. પોતાની સામાન્ય તપોમય સ્થિરતાથી તદ્દન જુદા આ ઉગ્ર, યુદ્ધરૂપમાં, જે ટેકરી પાછળથી જેજુરી તરીકે ઓળખાવાની હતી ત્યાં શિવ ઊતર્યા, ધર્મ સામે જ યુદ્ધ છેડનારા ભાઈઓનો સામનો કરવા.

ત્યારપછી થયેલું યુદ્ધ ભાઈઓની લગભગ અજેયતા જેટલી જ ઉગ્રતાથી ચાલ્યું; બ્રહ્માના વરદાનથી આટલા સજ્જ પ્રતિસ્પર્ધીને બંને પક્ષ ઝડપથી પૂરો કરી શક્યા નહીં. ધીમે ધીમે જ પ્રવાહ યોદ્ધા દેવતા તરફ નિર્ણાયક રીતે વળ્યો; કારણ કે ભાઈઓને સમજાવા લાગ્યું કે તેમને મળેલી અજેયતા પણ, પીડિતોની પ્રાર્થનાઓનો ઉત્તર આપવા ધર્મે જ મોકલેલા દેવતા સામે કાયમ ટકી શકે નહીં.

હાર નિશ્ચિત છે એમ સમજીને મણિએ છેલ્લા સુધી લડવાને બદલે શરણાગતિ સ્વીકારી. તેમણે ખંડોબા પાસે પોતાના માટે એક વરદાન માંગ્યું: દેવની સન્નિધિમાં કાયમ રહેવાની અનુમતિ, પશ્ચાત્તાપના ચિહ્ન રૂપે પોતાનો સફેદ ઘોડો અર્પણ કરવાની તૈયારી, અને માનવજાતના કલ્યાણ માટે તથા ખંડોબાના નામે બંધાનારા દરેક મંદિરમાં નૈવેદ્યમાં પોતાનો પણ ભાગ, એવી માગણી. બ્રહ્માના વરદાનથી ઉપર એક શક્તિને ઓળખનાર પરાજિત શત્રુ પર પણ ખંડોબાએ કૃપા કરી અને એ વિનંતી સ્વીકારી. પરંતુ મલ્લ કશાથી નમ્યો નહીં; ઊલટું, વિશ્વનો વિનાશ અને માનવ બલિનું માંસ પોતાની શરણાગતિની શરતો તરીકે માંગ્યું. એવી પશ્ચાત્તાપરહિત માગણીથી ક્રોધિત થઈને ખંડોબાએ ત્યાં જ તેનું માથું વાઢી નાખ્યું; પરંપરા કહે છે કે મલ્લનું કપાયેલું મસ્તક જેજુરીના મંદિરનાં પગથિયાં નીચે પડ્યું, અને આજે પણ એ પગથિયાં ચડતા ભક્તોના પગ નીચે તે કચડાય છે.

આ એક જ ધર્મસંગત હિંસક કૃત્યમાંથી ખંડોબાનું એક સૌથી પ્રિય નામ ઉદ્ભવ્યું: મલ્લારિ, એટલે કે મલ્લનો શત્રુ. મલ્હારી મહાત્મ્ય કહે છે કે યુદ્ધ પછી શિવે પોતે આ બિરુદ સ્વીકાર્યું; મણિની અંતિમ નમ્રતા અને મલ્લની પશ્ચાત્તાપરહિત ક્રૂરતા પર મળેલી જીત બંનેથી તેઓ સમાન રીતે પ્રસન્ન થયા. તેમના પૂર્વ બિરુદ માર્તંડ સાથે જોડાઈને, આ વિજયમાંથી ખંડોબાનું સૌથી પ્રિય બિરુદ મલ્હારી માર્તંડ બન્યું; આજે પણ ભક્તો તેમના ઉત્સવોમાં એ જ નામ પોકારે છે.

રાક્ષસો પરાજિત થયા પછી, ખંડોબાએ આજના મહારાષ્ટ્રમાં આવેલી જેજુરીની ટેકરી પર પોતાનું આસન ગ્રહણ કર્યું; તલવાર, ડમરુ અને ત્રિશૂળ ધારણ કરેલા ઘોડેસવાર યોદ્ધા તરીકે તેમનું સ્વરૂપ ચિત્રિત થાય છે. તેમની મૂર્તિ અને આસપાસનું મંદિર પ્રાંગણ હળદરથી તેજસ્વી પીળા રંગે છંટાય છે, જેને ભંડાર કહે છે; ભક્તો તેને મુઠ્ઠી ભરીને હવામાં ઉડાડે છે, અને તેમના ઉત્સવો દરમિયાન આખું મંદિર નગર સોનેરી ચમકી ઊઠે છે. ખેડૂતો, ભરવાડો અને ગામલોકો તેમને પોતાના ખેતરો અને પશુઓના રક્ષક ખંડોબા રાજા તરીકે પૂજે છે; એક પ્રાદેશિક દેવતા માટે અસાધારણ રીતે, તેમની ભક્તિ ધાર્મિક સીમાઓ પાર કરી જાય છે: જેજુરીમાં હિંદુઓ, જૈનો અને કેટલાક મુસ્લિમ સમુદાયો પણ તેમનો સન્માન કરે છે. તેમની બે પત્નીઓ, વેપારી કુટુંબની મ્હાળસા અને ભરવાડ કન્યા બાનાઈ, સ્થિર નગર જીવન અને વિચરતા પશુપાલન જીવનના મિલનને એક જ રક્ષક હેઠળ પોતાના સંબંધમાં પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ખંડોબાનો મુખ્ય ઉત્સવ ચંપા ષષ્ઠી છે, જે માગશર મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં આવે છે. છ દિવસની ભક્તિપૂર્ણ પૂજા અને ઉપવાસ છઠ્ઠા દિવસે પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે; એ જ દિવસે પરંપરા મુજબ તેમણે જેજુરીમાં મલ્લ અને મણિને તેમના ઉગ્ર યુદ્ધમાં પરાજિત કર્યા હતા. ભક્તો બીજા દિવસે વાંગી ભાત કેન્દ્રિત ભોજન સાથે ઉપવાસ તોડે છે. આખા ઉત્સવ દરમિયાન તેઓ એકત્ર થઈને હળદર હવામાં ઉડાડે છે અને સાથે મળીને તેમના નામનો જયકાર કરે છે: યેલકોટ યેલકોટ જય મલ્હાર; એ એક જ સામૂહિક પોકારમાં, એક સમયે અત્યાચારમાં ફેરવાયેલા વરદાનની સ્મૃતિ અને છેવટે તેનો ઉત્તર આપનાર દેવતા, બંનેને તેઓ આગળ વહન કરે છે.

જેજુરીને સોનેરી રંગમાં ઢાંકતો ભંડાર માત્ર ઉત્સવની સજાવટ નથી; એ યુદ્ધનો જીવંત પડઘો છે. પરંપરા કહે છે કે એ રંગ એ રણભૂમિને ચિહ્નિત કરે છે, જ્યાં ખંડોબા લડ્યા હતા. સામાન્ય ટેકરીની ભૂમિ નીચે એક સમયે ધર્મ અને તેની સામે ફરી ગયેલા વરદાન વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું, એ સ્મૃતિ પીળા પાવડરની એક મુઠ્ઠીમાં સૌથી સાદા સ્વરૂપે વહન થાય છે. જેજુરીમાં જે ભક્ત મુઠ્ઠી ભરીને હવામાં ઉડાડે છે, તે મલ્લના પરાજય પછીના એ જ વિજય-સંકેતનું ક્ષણ માટે પુનરાવર્તન કરે છે; કથાને માત્ર પાઠ સુધી સીમિત રાખ્યા વિના, ઉત્સવ અને દંતકથાને એક સહિયારી ગતિમાં બાંધે છે.

મ્હાળસા અને બાનાઈને સ્પર્ધક તરીકે નહીં, પણ એક જ ભક્તિના બે અર્ધભાગ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે: સ્થિર વેપારી જગત અને ભટકતું પશુપાલક જગત. બંને ખંડોબાને પોતાના સંપૂર્ણ રક્ષક તરીકે સ્વીકારે છે, અને એક વૃત્તાંત બીજાને રદ કરવાની જરૂર વિના. તેમની વચ્ચે ક્યારેક થતા ઝઘડાઓ વિશે ગાતા લોકગીતોને ભક્તો છુપાવવા જેવું કલંક માનતા નથી. ઊલટું, એક જ રક્ષક દેવ એક જ ઘરમાં બે તદ્દન જુદી જીવનશૈલીઓ ધારણ કરી શકે છે, એનો પુરાવો તરીકે તેમને સ્વીકારે છે; કોઈ પત્ની, કે તે જે સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તેને, બીજામાં ઓગળી જવા માટે મજબૂર કર્યા વિના આ શક્ય બને છે.