મુરુગન અને તારકાસુરનો વધ

પ્રાચીન કાળમાં તારકાસુર નામના રાક્ષસે બ્રહ્મા પાસેથી એક વરદાન મેળવ્યું. તે તેને ત્રણેય લોકની પહોંચથી પર મૂકતું હોય તેવું લાગતું હતું: શિવના પુત્ર સિવાય બીજું કોઈ તેનો વધ કરી શકે નહીં. એ વરદાન અટૂટ લાગતું હતું. સતી દેવીના વિયોગથી શોકગ્રસ્ત શિવ અખંડ તપમાં લીન થયા હતા, અને લગ્ન કે સંતાનનો કોઈ સંકેત તેમણે દર્શાવ્યો નહોતો. જે નબળાઈ ક્યારેય પૂરી નહીં થાય એવું તે માનતો હતો, તેનાથી પ્રોત્સાહિત થઈને તારકાસુરે સ્વર્ગ પર આક્રમણ કર્યું. ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં દેવો પોતાના જ નિવાસોમાંથી હાંકી કઢાયા; તેમના યજ્ઞો ભંગ થયા અને તેમના અધિકારની મજાક ઉડાવવામાં આવી. એ રાક્ષસના પડકારનો જવાબ આપી શકે એવો કોઈ યોદ્ધા ક્યાંય નહોતો.

પાર્વતીની સ્થિર ભક્તિએ આખરે શિવની સુષુપ્ત યોગાગ્નિને જગાડી ત્યારે જ મુક્તિનો આરંભ થયો. તેમની ત્રીજી આંખમાંથી પ્રજ્વલિત પ્રકાશના છ તણખા ઊછળ્યા. દરેક તણખો કોઈ એક જીવ માટે સહન કરવો અશક્ય હતો. અગ્નિ અને ગંગાદેવીએ તેમને વહન કર્યા અને તેઓ શરવણ નામની બરૂની ઝાડીમાં સ્થિર થયા. ત્યાં કૃત્તિકા નક્ષત્રની છ દેવીઓએ એ ચમકતા અંગારાઓને પોતાની સંભાળમાં લીધા અને તેમને છ તેજસ્વી શિશુઓ રૂપે ઉછેર્યા; દરેક શિશુની એવી કાળજી લેવાઈ જાણે ત્રણેય લોકનું ભાવિ તેમના જીવિત રહેવા પર આધારિત હોય — અને હકીકતમાં એવું જ હતું.

પાર્વતી એ વનમાં આવ્યાં અને છયે શિશુઓને એક જ આલિંગનમાં સમાવી લીધાં. તેમના ખોળામાં તેઓ છ મુખ અને બાર હાથવાળા એક જ દિવ્ય બાળકમાં એકરૂપ થયા. તેમને “કૃત્તિકાઓના પુત્ર” અર્થમાં કાર્તિકેય કહેવાયા, અને સ્કંદ, સુબ્રહ્મણ્ય તથા ષણ્મુખ પણ કહેવાયા. દરેક નામ કથાનું એક સ્તર વહન કરે છે: નક્ષત્ર-માતાઓનું પોષણ, અસ્તિત્વમાં તેમનો અચાનક ઉદય, પવિત્ર અક્ષર સાથેની તેમની નિકટતા, તેમનું છ મુખોવાળું રૂપ. શિશુ તરીકે જન્મ્યા છતાં, થોડા જ દિવસોમાં તેઓ તેજસ્વી યુવાનમાં વિકસ્યા; દેવોએ સમયસર શોધવાની આશા છોડી દીધી હતી તે સ્થિરતા અને અધિકાર તેમણે પહેલેથી ધારણ કરેલા હતા.

સ્કંદ પુરાણ યુદ્ધની તૈયારીઓનું વર્ણન કરતાં (મહેશ્વર-ખંડ, કેદાર-ખંડ, અધ્યાય 28) જણાવે છે કે રુદ્ર પોતે કુમારને એકત્ર દેવસેનાના મોખરે સ્થાપ્યા. ઇન્દ્રની પોતાની સેનાઓ, આઠ દિક્પાળો અને તેમની સેનાઓ એ યુવાન દેવના નેતૃત્વ હેઠળ, સેનાપતિ — સર્વ સેનાપતિ તરીકે — એકત્ર થઈ. દૈત્ય સેનાઓ સામે કિનારે તૈયાર થઈ. પાર્વતીએ પોતાના પુત્રના હાથમાં વેલ મૂક્યો — પોતાની શક્તિ વહન કરતો પવિત્ર ભાલો; તારકાસુરના લાંબા આતંકના અંત માટે નિર્ધારિત એકમાત્ર અસ્ત્ર.

ગંગા અને યમુના વચ્ચેના ખુલ્લા મેદાનમાં બંને સેનાઓ સામસામે આવી. ત્યારબાદનું યુદ્ધ સ્કંદ પુરાણના કેદાર-ખંડના ક્રમિક અધ્યાયોમાં વર્ણવાયું છે: અધ્યાય 28માં સેનાઓનું એકત્રીકરણ, અધ્યાય 29માં સુરો અને તારક વચ્ચે વધતી અથડામણ — જેમાં ઇન્દ્રનું વજ્ર પણ રાક્ષસની આગેકૂચ રોકી શકતું નથી — અને અધ્યાય 30માં કુમારના હાથે તારકાસુરનું મૃત્યુ. તમિળ પરંપરા એ જ પરાકાષ્ઠાને કચ્ચિયપ્પ શિવાચારિયારના કંદ પુરાણમાં (યુદ્ધ કાંડ, તારકાસુરન વધાઈ પડલમ) ઘણા વિસ્તારથી સાચવે છે. ત્યાં મુરુગનનો વેલ રાક્ષસનાં વરદાનો અને માયાને ભેદે છે, અને જે આતંકે દેવોને તેમના યોગ્ય અધિકારથી વંચિત કર્યા હતા તેનો અંત લાવે છે. એ જ કથાચક્રના પછીના પ્રસંગો વાર્તાને આગળ લંબાવે છે. મુરુગન અસુર સૂરપદ્મને પણ વશ કરે છે, તેના વિશાળ આંબાના વૃક્ષના કિલ્લાને બે ભાગમાં ચીરી નાખે છે, અને પરાજિત રાક્ષસના અવશેષોને તેમના પોતાના વાહન મોર તથા તેમના ધ્વજના ચિહ્ન કૂકડામાં પરિવર્તિત કરે છે.

મુરુગનની સૌથી વધુ પૂજા તમિળનાડુમાં થાય છે. અરુપડૈવીડુ તરીકે ઓળખાતાં છ પવિત્ર ધામો — પળની, તિરુચેંદૂર, સ્વામીમલાઈ, તિરુત્તણી, પઝમુદિરચોલાઈ અને તિરુપ્પરંકુંદ્રમ — તેમની કથા અને પૂજા સાથે સૌથી નજીકથી વણાયેલાં સ્થાનોને દર્શાવે છે. સરળ ભક્તિથી તેમને સમર્પિત શિકારી કન્યા વલ્લી અને ઇન્દ્રની પુત્રી દેવસેના — તેમના પતિ તરીકે તેમને સ્મરવામાં આવે છે. ભક્તો આ બે લગ્નોને લૌકિક ભક્તિ અને દૈવી વ્યવસ્થાના મિલન તરીકે જુએ છે. તારકાસુર સામેના તેમના યુદ્ધના છ દિવસોનું સ્મરણ કરાવતા સ્કંદ ષષ્ઠી અને થાઇપૂસમ જેવા ઉત્સવોમાં ભક્તો અંગત કટોકટીના ક્ષણોમાં લીધેલી બાધાઓ પૂરી કરવા કાવડી ઊંચકે છે. તેઓ તેમને એ ઝડપી, સદા યુવાન રક્ષક તરીકે આશ્રય આપે છે જે સાચી ભક્તિ બોલાવે કે તરત અંધકારનો નાશ કરે છે.

ભક્તો માટે તારકાસુરની પરાજય માત્ર સ્વર્ગીય યુદ્ધની કથા નથી. રાક્ષસનું વરદાન — હજી જન્મ્યા ન હોય એવા શિશુને જ વશ થાય એવું — બતાવે છે કે કૃપા અણધાર્યા રૂપે આવે ત્યાં સુધી કોઈ અવરોધ કેટલો ઊંડે જડાયેલો લાગી શકે છે. અહીં એ રૂપ એક નવજાત શિશુ હતું, જે શિવની અગ્નિ અને છ નક્ષત્ર-માતાઓનું પોષણ પોતાનામાં વહન કરતું હતું. મુરુગનની ઝડપી પરિપક્વતા અને વેલ વડે તેમનું અડગ લક્ષ્ય સ્પષ્ટતા અને સંકલ્પનું આદર્શ ગણાય છે. બોલાવ્યા ક્ષણે જ કાર્યરત થવાની તેમની તત્પરતા એ કારણ છે કે, વિચાર કરતાં હિંમતની જરૂર હોય એવી ઘડીએ ભક્તો આજે પણ સૌ પ્રથમ તેમનું આહ્વાન કરે છે.

જન્મથી મળેલાં છ મુખને પણ એક બોધ તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે: એક જ, અડગ ઉદ્દેશ્ય એકસાથે દરેક દિશામાં જોઈ શકે છે, અને પોતાના રક્ષણની માગણી કરતી કોઈ બાબત ચૂકતો નથી. દરેક થાઇપૂસમે કાવડી ઊંચકનારા ભક્તો એ જ અવિભાજ્ય ધ્યાનનું વ્રત નવું કરે છે, પોકાર ઊઠતાં જ ઉત્તર આપનાર રક્ષક પ્રત્યે કૃતજ્ઞતામાં પોતાનું નાનકડું તપ અર્પે છે. ખાસ કરીને પળનીની પહાડી સીડીઓ પરની યાત્રા એ જ તાકીદનો જીવંત પડઘો ગણાય છે — દરેક ખાલી પગે ચઢાણ મુરુગને એક વાર દર્શાવેલી એ જ તત્પરતાનું નાનકડું, સભાન કાર્ય છે.