ઋણમોચક મંગળ સ્તોત્ર

આ સ્તોત્ર સ્કંદ પુરાણનું છે, જે અઢાર મહાપુરાણોમાંનું એક છે, અને તેને ભાર્ગવ ઋષિને (ભૃગુના વંશજ, જેમને ઘણીવાર દૈત્યોના ગુરુ શુક્ર સાથે ઓળખવામાં આવે છે) આરોપિત કરવામાં આવે છે. તેનું શીર્ષક ઋણમોચકમંગલસ્તોત્ર ‘ઋણમુક્તિ માટેનું શુભ સ્તોત્ર’ એવો અર્થ આપે છે, અને તે ખાસ કરીને આર્થિક બોજ દૂર કરવા માટે પઠવામાં આવે છે.

પ્રથમ ત્રણ શ્લોક મંગળ (મંગળ ગ્રહ)નાં નામો ગણાવે છે, જેમાં ભૂમિપુત્ર (પૃથ્વીના પુત્ર), લોહિત (લાલ) અને અંગારક (બળતો) સામેલ છે. દરેક નામ તેમના ઉદ્ગમ, રંગ, વરસાદ પરની સત્તા કે રોગ મટાડવાની શક્તિ તરફ નિર્દેશ કરે છે. શ્લોક ૪ વચન આપે છે કે શ્રદ્ધાથી આ નામોનો પાઠ કરવાથી ઋણ અટકે છે અને ઝડપથી ધન મળે છે.

મંગળ પૃથ્વીદેવી (ભૂમિ)ના પુત્ર છે અને મંગળ ગ્રહ સાથે સંકળાયેલા છે. જ્યોતિષમાં મંગળને ઘણીવાર અશુભ ગણવામાં આવે છે, છતાં આ સ્તોત્ર તેમની કલ્યાણકારી બાજુ પર ભાર મૂકે છે: પ્રસન્ન થાય તો તેઓ સત્તા આપે છે; ક્રોધે ભરાય તો તત્કાળ વિનાશ કરે છે (શ્લોક ૯). આથી સ્તોત્ર ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક કલ્યાણ માટે તેમની કૃપાનું આહ્વાન કરે છે.

શ્લોક ૧૦ મંગળને ગ્રહરાજ (‘ગ્રહોના રાજા’) અને મહાબલ (‘અત્યંત બળવાન’) તરીકે જાહેર કરે છે, અને કેટલાક સંદર્ભોમાં બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુથી પણ ચડિયાતા ગણાવે છે. આ એક અસામાન્ય દાવો છે, કારણ કે તે પદ સામાન્ય રીતે સૂર્ય કે બૃહસ્પતિ ધરાવે છે, અને તે વરદાન આપનાર તરીકે મંગળ પ્રત્યેના સ્તોત્રના ઊંચા આદરને રેખાંકિત કરે છે.

સ્તોત્ર માત્ર ઋણમાંથી જ નહીં, પણ દરિદ્રતા, રોગ, અકાળ મૃત્યુ, ભય અને માનસિક વ્યથામાંથી પણ રાહતનું વચન આપે છે (શ્લોક ૮). તેનો દરરોજ પાઠ કરવાનો હેતુ છે (શ્લોક ૪માં નિત્યં, શ્લોક ૬માં સદા), અને તે કહીને પૂરો થાય છે કે આ બાર શ્લોકના પાઠથી મહાન સમૃદ્ધિ મળે છે અને વ્યક્તિ યુવાન તથા ધનદાતા જેવી બને છે (શ્લોક ૧૨).