દત્તાત્રેય, ત્રિમૂર્તિ ગુરુ

દૈવી નાટકના સદા પ્રેરક મુનિ નારદે એકવાર મહાન તપસ્વી અત્રિની પત્ની અનસૂયાના અસાધારણ સતીત્વ અને આધ્યાત્મિક શક્તિની બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવની પત્નીઓ સમક્ષ પ્રશંસા કરી. તેમણે એટલી ઉત્સાહપૂર્વક પ્રશંસા કરી કે ત્રણે દેવીઓ બેચેન થઈ ગઈ, અને વિચારવા લાગી કે શું કોઈ મનુષ્ય સ્ત્રીનું પુણ્ય ખરેખર તેમના પોતાના પુણ્યની બરાબરી કરી શકે. ગઢવાલની મંદાકિની ખીણમાં અનસૂયાના આશ્રમમાં પેઢી દર પેઢી સંભાળાયેલી અને અનેક પ્રાદેશિક પૌરાણિક માહાત્મ્યોમાં ફરી કહેવાયેલી એક દંતકથા અનુસાર, દેવીઓએ પોતાના પતિઓ, સ્વયં ત્રિમૂર્તિને, તેની કસોટી કરવા મોકલ્યા. ભટકતા સાધુઓના વેશમાં ત્રણે અનસૂયાના આશ્રમે પહોંચ્યા અને ભોજન માગ્યું. તેમણે માત્ર એક શરત મૂકી: તે તેમને વસ્ત્રવિહીન થઈને પીરસે. આ માગણીનો હેતુ તેને પોતાના ધર્મનો ભંગ કરવા અથવા અતિથિને તિરસ્કારવાનું પાપ કરવા મજબૂર કરવાનો હતો.

અનસૂયા વિચલિત ન થઈ. પોતાના સતીત્વ અને ભક્તિના અપાર બળ પર આધાર રાખીને, તેણે વેશને તરત ઓળખી લીધો અને પોતાની આધ્યાત્મિક શક્તિથી ત્રણે દેવોને લાચાર શિશુઓમાં ફેરવી દીધા. પૂર્ણ સમભાવથી, આશ્રમના આતિથ્યની માગ મુજબ તેણે તેમને સ્તનપાન કરાવ્યું અને ભોજન આપ્યું. ભય કે અપરાધભાવથી નહીં, પરંતુ માતાના અડગ પ્રેમથી દૈવીત્વનો સામનો કરીને તેણે તે અશક્ય દ્વિધાનો ઉકેલ લાવ્યો. જ્યારે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવની પત્નીઓ પોતાના પતિઓને શોધતી આવી અને જે બન્યું તે સમજી, ત્યારે તેઓ રોષે ભરાવાને બદલે નમ્ર બની ગઈ. અનસૂયાની પવિત્રતાથી પ્રસન્ન થયેલા ત્રિમૂર્તિએ તેને એવું વરદાન આપ્યું જે તેણે માગ્યું પણ નહોતું: એક પુત્ર જે ત્રણેને એકસાથે પોતાનામાં મૂર્તિમંત કરે.

આ રીતે દત્તાત્રેયનો જન્મ થયો, જેમનું નામ જ સૂચવે છે કે દૈવી ત્રિમૂર્તિએ અત્રિ અને અનસૂયાને તેમને "દત્ત" (આપેલા) તરીકે આપ્યા. અનસૂયા અને તેના પુત્રને સમર્પિત માહાત્મ્યમાં માર્કંડેય પુરાણ, અધ્યાય 16 અને 17 સુધી વિસ્તરેલું, તેના અસાધારણ પુણ્યનો પોતાનો વૃત્તાંત સાચવે છે. ત્યાં, તેની ભક્તિથી દ્રવિત થઈને, દેવો તેને વરદાન આપે છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ તેના ત્રણ પુત્રો તરીકે જન્મે. ગ્રંથ પોતે નોંધે છે તેમ, સોમ બ્રહ્માનો અંશ, દત્તાત્રેય વિષ્ણુનો સાર, અને દુર્વાસા શિવનો અંશ ધારણ કરશે (માર્કંડેય પુરાણ 16.90 અને 16.102-103). મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્ર પ્રદેશની ભક્તિ-સ્મૃતિએ આ બંને તંતુઓને લાંબા સમયથી એકસાથે જોડ્યા છે, જેથી દત્તાત્રેયને એક જ વ્યક્તિ તરીકે સન્માનવામાં આવે છે જેમાં સર્જન, પાલન અને સંહાર પરસ્પર ટકરાતી ત્રણ શક્તિઓને બદલે એક ગુરુમાં મળે છે.

મૂર્તિઓ અને મંદિરનાં ચિત્રો મોટે ભાગે દત્તાત્રેયને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં ત્રણ મુખ સાથે, અને દરેક દેવના વિશિષ્ટ આયુધો ધારણ કરતા છ હાથ સાથે દર્શાવે છે: બ્રહ્માનું કમંડળ અને જપમાળા, વિષ્ણુનો શંખ અને ચક્ર, શિવનું ત્રિશૂળ અને ડમરું. તેઓ સામાન્ય રીતે વૃક્ષ નીચે બેઠેલા બતાવાય છે, સાથે ચાર શ્વાન હોય છે જે ચાર વેદોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે એમ કહેવાય છે, જે સદા વફાદાર અને તેમના ઉપદેશને આધીન રહે છે; તેમજ એક ગાય પણ હોય છે જે પૃથ્વીની પોષક સમૃદ્ધિ અને વૈદિક પવિત્રતાનું પ્રતીક છે. ઘણાં જૂનાં અને પ્રાદેશિક મંદિરો તેમને અલગ રૂપે દર્શાવે છે: એક મુખ અને બે હાથ સાથે, ફક્ત દંડ અને કમંડળ ધારણ કરેલા. આ સરળ રૂપ તેમને સંયુક્ત દેવ તરીકે નહીં, પણ ભટકતા સંન્યાસી તરીકે દર્શાવે છે; ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્રના ભક્તો ઘરેલું પૂજામાં આ રૂપને પસંદ કરે છે.

દત્તાત્રેયનું મહત્ત્વ તેમના પૌરાણિક જન્મથી ઘણું આગળ સુધી વિસ્તરેલું છે. સમગ્ર હિંદુ પરંપરામાં, ખાસ કરીને નાથ યોગ વંશપરંપરામાં, તેમને યોગ, વૈરાગ્ય અને અદ્વૈત જ્ઞાનના માર્ગના પ્રથમ શિક્ષક આદિ ગુરુ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. ભાગવત પુરાણ, એકાદશ સ્કંધના 7થી 9 અધ્યાયોમાં, વર્ણવે છે કે દત્તાત્રેયે એકવાર રાજા યદુને પોતાના શિક્ષણનું વર્ણન કેવી રીતે કર્યું. કોઈ પણ માનવ ગુરુ પાસેથી દીક્ષા લીધા વિના ભટકતા અવધૂત તરીકે જીવતા તેમણે રાજા માટે તે ચોવીસ ગુરુઓનાં નામ આપ્યાં જેમણે મુક્તિ વિશેની તેમની સમજણને ઘડી હતી.

તેમાં પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, સૂર્ય અને ચંદ્ર હતા, તેમજ તેમણે ધ્યાનપૂર્વક જોયેલાં પ્રાણીઓ અને માણસો પણ હતાં. પોતાના ભોજનની લાલસા વિના રાહ જોતા અજગર પાસેથી તેમણે ધીરજ શીખી, જે મળે તેમાં સંતોષ માનતા રખડતા કૂતરા પાસેથી નમ્રતા શીખી, અને પોતાની નૃત્યકલામાં સંપૂર્ણપણે ખોવાઈ જતી નર્તકી પાસેથી એકાગ્ર તલ્લીનતા શીખી. આ ઉપદેશ દ્વારા દત્તાત્રેયને કોઈ એક પરંપરા, ગ્રંથ કે શિષ્ય સાથે બંધાયેલા ગુરુ તરીકે નહીં, પરંતુ સમગ્ર સર્જનમાંથી શિક્ષણ મેળવનાર તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; તેથી જે કોઈ દુનિયાને એટલી જ ઝીણવટથી જોવા તૈયાર હોય તેને તેઓ શીખવી શકે છે.

તેમનો ઉત્સવ, દત્ત જયંતી, માર્ગશીર્ષની પૂર્ણિમાએ ઉજવાય છે. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્ર પ્રદેશમાં ફેલાયેલા ભક્તો તેમને જીવંત પુરાવા તરીકે આહ્વાન કરે છે કે સર્જન, પાલન અને સંહાર એકબીજા સાથે ઝઘડતી ત્રણ અલગ શક્તિઓ નથી, પરંતુ દરેક આત્માને મુક્તિ તરફ દોરી જતી એક જ, એકીકૃત ચેતના છે. તેમની સાથે સંકળાયેલાં તીર્થસ્થાનોની યાત્રા યાત્રિકો કરે છે, જેમાં મહારાષ્ટ્રનાં ગાણગાપુર અને નરસોબાચી વાડીનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં તેમની હાજરીનાં પવિત્ર ચરણચિહ્નો, એટલે કે તેમની પાદુકાઓ, આજે પણ દૂધ, ફૂલ અને ચંદનની સાદી અર્પણો સાથે દરરોજ પૂજાય છે. નાથ અને અવધૂત વૈરાગ્ય પરંપરાના ઘણા વંશો પોતાની ઉપદેશની અધિકૃતતા દત્તાત્રેય સુધી શોધી કાઢે છે. તેમને તે પ્રથમ ગુરુ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે જેમને પોતાના કોઈ માનવ ગુરુની જરૂર નહોતી, છતાં જે કોઈ આત્મા શીખવા તૈયાર હતો તેને, યદુને તેમણે પોતે કહ્યા મુજબ, સ્વયં જગત પાસેથી તેમણે શીખવ્યું. આ કારણે ઉપખંડભરના ભક્તો તેમને માત્ર પૂજવાના દેવ તરીકે નહીં, પરંતુ એક આદર્શ તરીકે પણ જુએ છે કે સર્જન પ્રત્યેનું સામાન્ય અવલોકન, ધીરજ અને નમ્રતા પોતે જ મુક્તિનો માર્ગ કેવી રીતે બની શકે છે.