જગન્નાથ અને અધૂરું સ્વરૂપ

આ કથા સ્કંદ પુરાણના પુરુષોત્તમ ક્ષેત્ર માહાત્મ્ય વિભાગમાં, નવમા અધ્યાયથી ચૌદમા અધ્યાય સુધી નોંધાયેલી છે. તે કહે છે કે અવંતીના રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને ભટકતા સંન્યાસીઓએ વિષ્ણુના એક અદ્ભુત સ્વરૂપ, નીલ માધવ વિશે કહ્યું હતું, જે ઓડિશાના ગાઢ જંગલોમાં વિશ્વાવસુ નામના આદિવાસી સરદાર દ્વારા પૂજાતું હતું, ગુફામાં છુપાયેલું અને ક્ષણભર જ દેખાતું. આ સ્વરૂપને પોતે જોવા અને જગત માટે પ્રતિષ્ઠિત કરવા નિશ્ચય કરીને, રાજાએ તેને શોધવા માટે પોતાના પુરોહિત વિદ્યાપતિને મોકલ્યા.

વિદ્યાપતિએ આખરે વિશ્વાવસુનો વિશ્વાસ અને તેની દીકરી સાથે લગ્ન કરવાની મંજૂરી મેળવી, અને તેમને ગુપ્ત મૂર્તિ બતાવવામાં આવી. પરંતુ થોડા સમય પછી ઇન્દ્રદ્યુમ્નની પોતાની શોધ ટુકડી આવી પહોંચી ત્યારે નીલ માધવ અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા; રેતીમાં ડૂબી ગયા હતા. કારણ કે તેમની શોધ કેટલી પણ ભક્તિભાવથી થઈ હોય, તે દેવ કોઈના કબજામાં માત્ર રહેવા તૈયાર નથી હોતા.

દુઃખી છતાં પીછેહઠ ન કરનાર ઇન્દ્રદ્યુમ્ને ગમે તેમ કરીને મંદિર બાંધવાનો સંકલ્પ કર્યો. એક દૈવી અવાજના માર્ગદર્શન મુજબ, પુરીના સમુદ્રકાંઠે વહી આવેલું એક મહાન પવિત્ર લાકડાનું લઠ્ઠું, દારુ, તેને મળશે એવું કહેવાયું. તેમાંથી જ દેવતાઓનાં નવાં સ્વરૂપો કોતરવાનાં હતાં. ખરેખર એવું લઠ્ઠું દેખાયું; પણ રાજ્યના કોઈ શિલ્પીથી તે રજમાત્ર પણ ખસેડી શકાયું નહીં, દેવ-સ્વરૂપ બનાવવાની તો વાત જ ક્યાં.

ત્યારે એક વૃદ્ધ સુથાર મહેલમાં આવ્યો અને કહ્યું કે મૂર્તિઓ કોતરવાનું કામ તે એકલો જ કરી શકે છે. તેણે માત્ર એક જ અફર શરત મૂકી: તેને એક ખાનગી ઓરડો આપવો, તેનો દરવાજો બંધ રાખવો, અને એકવીસ દિવસ સુધી કોઈએ તેને ખલેલ ન પહોંચાડવી; અંદરથી આવતી શાંતિ કે અવાજો ગમે તેટલા લલચાવનારા લાગે તોય.

તે સુથાર ખરેખર તો દેવતાઓના દૈવી વાસ્તુકાર વિશ્વકર્મા હતા, જે વેશ બદલીને આવ્યા હતા. તેમણે પોતાને અંદર બંધ કરી દીધો અને પવિત્ર કામ શરૂ કર્યું; દિવસો વીત્યા છતાં છીણી કે હથોડીનો અવાજ બહારના કોઈ સુધી પહોંચ્યો નહીં. સમયમર્યાદા નજીક આવતાં એ વિચિત્ર મૌન વધુ ઊંડું લાગવા લાગ્યું.

સંપૂર્ણ મૌનમાં દિવસો વીતતાં રાણી ગુંડિચા ધીરે ધીરે વધુ ચિંતિત બની. પંદરમા દિવસ સુધીમાં, એ અનિશ્ચિતતા સહન ન થતાં અને સુથાર મરી ગયા હશે અથવા કામ સંપૂર્ણપણે છોડી દીધું હશે એવા ડરથી, તેણે રાજાને પોતાનું વચન તોડવા રાજી કર્યા. એકવીસ દિવસ પૂરા થતા પહેલાં જ બંધ દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો.

ઓરડામાં પ્રકાશ પ્રવેશ્યો તે જ ક્ષણે વિશ્વકર્મા અદૃશ્ય થઈ ગયા; તેમનું કામ કાયમ માટે અધૂરું રહી ગયું. રાજાને ત્રણ અધૂરાં લાકડાનાં સ્વરૂપો મળ્યાં. જગન્નાથ અને તેમના મોટા ભાઈ બલભદ્રની મોટી ગોળ આંખો, ઠૂંઠા જેવા હાથ હતા, અને ઘડાયેલા હાથ કે પગ બિલકુલ નહોતા. તેમની બહેન સુભદ્રા બંને વચ્ચે ઊભી હતી, તેને પણ અંગો નહોતાં. ત્રણેય ખરબચડી રીતે ઘડાયેલા હતા અને રાજ્ય જે સુંદર રીતે કોતરાયેલા દેવોની પૂજા કરવા ટેવાયેલું હતું તેની સરખામણીમાં કઠોર રીતે સરળ લાગતા હતા.

પોતાની અધીરાઈથી દૈવી કાર્ય બગાડ્યું એવું વિચારીને ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નિરાશ થઈ ગયા. પણ તે રાત્રે, ભગવાન જગન્નાથ પોતે સ્વપ્નમાં પ્રગટ થયા અને જાહેર કર્યું કે આ અધૂરું સ્વરૂપ જ તેમની ઇચ્છા મુજબનું છે. તેઓ નિર્દોષ, દૂરસ્થ પૂર્ણતાના આકાર તરીકે નહીં, પણ એટલા સરળ, લગભગ બાળક જેવા સ્વરૂપમાં પૂજાવા માગતા હતા, જે અનંત ભગવાન અને સૌથી નમ્ર ભક્ત વચ્ચેનું અંતર ભૂંસી નાખે.

આજ સુધી, પુરીના મહાન મંદિરમાં પ્રતિષ્ઠિત જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાની મૂર્તિઓ એ જ અધૂરા, હાથપગ વિનાના સ્વરૂપને જાળવી રાખે છે. દર બાર થી ઓગણીસ વર્ષે, નબકલેબર, એટલે કે 'દેહ-પરિવર્તન' નામના ગુપ્ત વિધિમાં, એ જ પ્રાચીન ઘાટમાં કોતરેલી નવી લાકડાની મૂર્તિઓ વડે તેમને વિધિપૂર્વક બદલવામાં આવે છે. આ વિધિ વિશ્વકર્માના અટકેલા કામે પહેલાં જે અધૂરપ છોડી હતી તે જ અધૂરપને જાળવી રાખે છે.

અધૂરાં ગણાવાને બદલે, તેમની કઠોર, પહોળી આંખોવાળી સરળતા ભારતની સૌથી ઓળખાતી અને પ્રિય પવિત્ર પ્રતિમાઓમાંની એક બની ગઈ છે. લાખો ભક્તો માટે, તે એ વાતનો પુરાવો છે કે ભગવાનની હાજરી માનવ શરીરની પૂર્ણતાના ધોરણો પર આધારિત નથી. 'બ્રહ્માંડના સ્વામી' એવો અર્થ ધરાવતા જગન્નાથ, એવું સમજાય છે કે તેમણે આ રીતે દેખાવાનું પસંદ કર્યું જેથી દરેક યાત્રાળુ, ભલે ગમે તેટલો ગરીબ કે નમ્ર હોય, તેમની પાસે જતાં ડર ન અનુભવે.

આ અધૂરી મૂર્તિ માત્ર મંદિરની પૂજામાં યાદ રાખવામાં આવતી નથી, પણ દર વર્ષે રથયાત્રા, એટલે કે રથ-ઉત્સવ દરમિયાન દુનિયામાં બહાર લાવવામાં આવે છે. જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રા ઊંચા લાકડાના રથો પર ગર્ભગૃહમાંથી બહાર નીકળી પુરીની શેરીઓમાં યાત્રા કરે છે, જેથી જાતિ કે દરજ્જાને ધ્યાનમાં લીધા વિના દરેક ભક્ત એ જોઈ અને સ્પર્શી શકે, જે મંદિર સામાન્ય રીતે બંધ રાખે છે. આ ઉત્સવને ઘણી વાર એ ખુલ્લાપણાના વિસ્તાર રૂપે વાંચવામાં આવે છે, જે કથા વર્ણવે છે. જે ભગવાન સંપૂર્ણ, પૂર્ણ સ્વરૂપ નકારી કાઢે, તે એવી દીવાલો પાછળ છુપાઈ રહેવાનો પણ ઇનકાર કરે, જેની પાસે માત્ર થોડા ભક્તો જઈ શકે.

કથાની શરૂઆત જ એ પાઠનો સંકેત આપે છે જે અધૂરી કોતરણી પછીથી વધુ સીધી રીતે શીખવે છે. રાજાના માણસો તેને કબજે કરવા આવ્યા તે ક્ષણે જ નીલ માધવની મૂળ મૂર્તિ રેતીમાં ડૂબી ગઈ. વિદ્યાપતિને ભગવાનનું દર્શન એટલા માટે મળ્યું કે તેઓ ધીરજ, નમ્રતા અને વિશ્વાવસુ સાથે સમય જતાં સાચો વિશ્વાસ કેળવવાની ઇચ્છા સાથે પાસે ગયા. તેઓ માત્ર પકડીને ઘરે લઈ જવા યોગ્ય કોઈ વસ્તુની શોધમાં નહોતા ગયા. જ્યારે એ મુલાકાત ભક્તિમાંથી કબજા તરફ સરકી ગઈ, રાજસત્તા અને સશસ્ત્ર શોધ ટુકડીની પીઠબળ સાથે, ત્યારે ભગવાન સંપૂર્ણપણે પાછા હટી ગયા. ઇન્દ્રદ્યુમ્નને પાછળથી પોતાની રાણીની અધીરાઈથી જે ફરી શીખવું પડ્યું, તે પહેલાં નુકસાન દ્વારા શીખવું પડ્યું: દૈવી સ્વરૂપના આ ખાસ રૂપ સુધી પહોંચી શકાય, પણ તેને ફક્ત ઝૂંટવી શકાય નહીં.

ઇન્દ્રદ્યુમ્નની કથા, સમગ્ર રીતે જોવામાં આવે તો, એક નહીં પણ ધીરજના બે નિષ્ફળ પ્રયાસો પર રચાયેલી છે. પહેલાએ તેમને નીલ માધવ સંપૂર્ણપણે ગુમાવવા પર મજબૂર કર્યા; રેતીમાં સરક્યા પછી તેમણે ફરી ક્યારેય ન જોયેલી, સંપૂર્ણ, તૈયાર મૂર્તિ એ હતી. બીજાએ વિશ્વકર્માના શ્રમના છેલ્લા છ દિવસ જ તેમની પાસેથી છીનવ્યા; પણ બદલામાં એવું કંઈક છોડ્યું જેને પરંપરા તેમણે મૂળ રીતે ઘડવા ધારેલા ચમકદાર દેવ-સ્વરૂપ કરતાં કઈ ગણી વધુ મૂલ્યવાન ગણે છે. આ કથા ફરી કહેનારા ભક્તો રાણીની ચિંતાને ભાગ્યે જ સાદી ભૂલ ગણે છે, કારણ કે સુથારની સલામતી માટે તેનો ડર લોભમાંથી નહીં, પણ સાચી ચિંતામાંથી ઊપજ્યો હતો. આ વધુ સહાનુભૂતિપૂર્ણ ધીરજના નિષ્ફળ પ્રયાસને જ કથા સમજાવવા વાપરે છે કે જગન્નાથ આજે કેમ એવા દેખાય છે: તે બેદરકારીમાંથી નહીં, પણ કંઈક પૂરું થયું છે એમ કહેતાં પહેલાં મૌનમાં થોડા વધુ દિવસ અનિશ્ચિતતા સહન ન કરી શકવાની માનવ નબળાઈમાંથી જન્મેલું સ્વરૂપ છે.