जगन्नाथ आणि अपूर्ण स्वरूप

ही कथा स्कंद पुराणातील पुरुषोत्तम क्षेत्र माहात्म्य विभागात, नवव्या अध्यायापासून चौदाव्या अध्यायापर्यंत नोंदलेली आहे. अवंतीचा राजा इंद्रद्युम्नाला फिरत्या संन्याशांनी विष्णूच्या एका अद्भुत रूपाविषयी, नीला माधवाविषयी सांगितले, जे ओडिशाच्या घनदाट जंगलात विश्वावसू नावाच्या आदिवासी प्रमुखाकडून पूजले जात होते, गुहेत लपलेले आणि क्षणभरच दिसणारे असे, ही कथा सांगते. ते रूप स्वतः पाहण्याचा आणि जगासाठी प्रतिष्ठापित करण्याचा निश्चय करून राजाने त्याचा शोध घेण्यासाठी आपला पुरोहित विद्यापतीला पाठवले.

विद्यापतीने अखेरीस विश्वावसूचा विश्वास आणि त्याच्या मुलीशी विवाह करण्याची संमती मिळवली, आणि त्याला ती गुप्त मूर्ती दाखवण्यात आली. पण थोड्याच वेळात इंद्रद्युम्नाची स्वतःची शोधमोहीम तिथे पोहोचली तेव्हा नीला माधव अदृश्य झाले होते; वाळूत बुडून गेले होते. कारण त्यांचा शोध कितीही भक्तिभावाने घेतला गेला असला, तरी तो देव कोणाच्याही ताब्यात केवळ राहायला तयार नसतो.

दुःखी असूनही मागे न हटलेल्या इंद्रद्युम्नाने कसेही करून मंदिर बांधण्याचा निश्चय केला. एका दैवी आवाजाच्या मार्गदर्शनानुसार, पुरीच्या समुद्रकिनाऱ्यावर वाहून आलेले एक मोठे पवित्र लाकडाचे ओंडके, दारू, त्याला मिळेल असे सांगितले गेले. त्यातूनच देवतांची नवी रूपे कोरायची होती. असे ओंडके खरोखर दिसले; पण राज्यातील कोणताही कारागीर ते किंचितसेही हलवू शकला नाही, देवरूप घडवण्याची गोष्ट तर दूरच.

मग एक वृद्ध सुतार राजवाड्यात आला आणि मूर्ती आपणच कोरू शकतो, असे म्हणाला. त्याने एकच ठाम अट घातली: त्याला एक स्वतंत्र खोली द्यावी, तिचे दार बंद असावे, आणि एकवीस दिवस कोणीही त्याला त्रास देऊ नये; आतून येणारी शांतता किंवा आवाज कितीही मोहक वाटले तरी.

तो सुतार प्रत्यक्षात देवांचा दैवी स्थापत्यकार विश्वकर्मा होता, जो वेष बदलून आला होता. त्याने स्वतःला आत बंद करून घेतले आणि पवित्र कार्य सुरू केले; दिवस गेले, पण छिन्नी किंवा हातोड्याचा आवाज बाहेरच्या कोणापर्यंतही पोहोचला नाही. मुदत जवळ येत गेली तसतशी ती विचित्र शांतता अधिकच गहिरी वाटू लागली.

पूर्ण शांततेत दिवस जात असताना राणी गुंडिचा हळूहळू अधिकाधिक काळजीत पडली. पंधराव्या दिवसापर्यंत, ती अनिश्चितता सहन न होऊन, सुतार मरण पावला असेल किंवा काम पूर्णपणे सोडून दिले असेल या भीतीने, तिने राजाला आपले वचन मोडायला लावले. एकवीस दिवस पूर्ण होण्याआधीच बंद दार उघडले गेले.

खोलीत प्रकाश शिरताच विश्वकर्मा अदृश्य झाले; त्यांचे काम कायमचे अपूर्ण राहिले. राजाला तीन अपूर्ण लाकडी रूपे दिसली. जगन्नाथ आणि त्यांचे मोठे बंधू बलभद्र यांचे डोळे मोठे आणि गोल होते, हात ठुंब्यासारखे होते, आणि नीट घडवलेले हात किंवा पाय त्यांना नव्हते. त्यांची बहीण सुभद्रा त्या दोघांमध्ये उभी होती, तिलाही अवयव नव्हते. तिघेही खडबडीत पद्धतीने कोरलेले होते आणि राज्य आजवर ज्या सुबकपणे कोरलेल्या देवतांची पूजा करत आले होते, त्यांच्या तुलनेत कठोरपणे साधे दिसत होते.

आपल्या अधीरतेमुळे दैवी कार्य बिघडवले असे वाटून इंद्रद्युम्न खचून गेला. पण त्या रात्री स्वतः जगन्नाथ स्वप्नात प्रकट झाले आणि म्हणाले की हे अपूर्ण रूपच त्यांना अपेक्षित होते. ते निर्दोष, दूरस्थ परिपूर्णतेचे रूप म्हणून नव्हे, तर इतके साधे, जवळजवळ बालसदृश रूपात पूजले जाऊ इच्छित होते, जे अनंत देव आणि सर्वात विनम्र भक्त यांच्यातील अंतर पुसून टाकेल.

आजपर्यंत, पुरीच्या भव्य मंदिरात प्रतिष्ठापित जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती याच अपूर्ण, हात-पाय नसलेल्या रूपात राहतात. दर बारा ते एकोणीस वर्षांनी, नबकलेवर, म्हणजे 'देहपरिवर्तन' नावाच्या गुप्त विधीत, त्याच प्राचीन ढाच्यात कोरलेल्या नव्या लाकडी मूर्तींनी त्यांचे विधिपूर्वक परिवर्तन केले जाते. विश्वकर्म्याच्या खंडित कार्याने सुरुवातीला मागे सोडलेली तीच अपूर्णता हा विधी जपतो.

अपूर्ण म्हणून पाहिले जाण्याऐवजी, त्यांची कठोर, विस्फारलेल्या डोळ्यांची साधेपणा भारतातील सर्वात ओळखल्या जाणाऱ्या आणि प्रिय पवित्र प्रतिमांपैकी एक बनली आहे. लाखो भक्तांसाठी, ती पुरावा आहे की देवाची उपस्थिती मानवी शरीराच्या परिपूर्णतेच्या निकषांवर अवलंबून नाही. 'अखिल विश्वाचा स्वामी' असा अर्थ असलेले जगन्नाथ, प्रत्येक यात्रेकरू, कितीही गरीब किंवा नम्र असला तरी, त्यांच्याजवळ जाण्यास घाबरू नये, म्हणूनच असे दिसणे त्यांनी निवडले असे मानले जाते.

ही अपूर्ण मूर्ती केवळ मंदिराच्या पूजेतच स्मरली जात नाही, तर दरवर्षी रथयात्रेत जगात बाहेर नेली जाते. जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा उंच लाकडी रथांवर गर्भगृहातून बाहेर पडतात आणि पुरीच्या रस्त्यांवरून मिरवणुकीने जातात, जेणेकरून जात किंवा दर्जा कोणताही असो, प्रत्येक भक्ताला जे मंदिर सामान्यतः बंद ठेवते ते पाहता आणि स्पर्शता यावे. हा उत्सव अनेकदा कथेत वर्णन केलेल्या मोकळेपणाचेच पुढचे रूप मानला जातो. परिपूर्ण, पूर्ण रूप नाकारणारा देव, फक्त काही भक्तांनाच जवळ जाता येईल अशा भिंतींच्या मागे लपून राहण्यासही तयार झाला नाही.

कथेची सुरुवातच त्या धड्याची चाहूल देते जो अपूर्ण कोरीव कामामुळे नंतर अधिक थेटपणे शिकवला जातो. राजाचे लोक ती मूर्ती ताब्यात घ्यायला आले त्या क्षणीच नीला माधवाची मूळ मूर्ती वाळूत बुडून गेली. विद्यापतीला देवाचे दर्शन मिळाले कारण तो संयम, नम्रता आणि विश्वावसूशी कालांतराने खरा विश्वास निर्माण करण्याच्या इच्छेने जवळ गेला होता. तो फक्त हाती घेऊन घरी नेण्यासारखी वस्तू शोधत नव्हता. जेव्हा ती भेट भक्तीकडून ताब्यात घेण्याकडे सरकली, राजसत्ता आणि सशस्त्र शोधमोहिमेच्या पाठबळासह, तेव्हा देव पूर्णपणे मागे हटले. इंद्रद्युम्नाला नंतर आपल्या राणीच्या अधीरतेतून जे पुन्हा शिकावे लागले, ते त्याला आधीच नुकसानातून शिकावे लागले: दैवी स्वरूपाच्या या विशिष्ट रूपापर्यंत पोहोचता येते, पण ते केवळ हिसकावून घेता येत नाही.

इंद्रद्युम्नाची कथा एकत्रितपणे पाहिली तर ती एका नव्हे, तर संयमाच्या दोन अपयशांभोवती उभी आहे. पहिल्याने त्याच्याकडून नीला माधव पूर्णपणे हिरावले; वाळूत बुडाल्यावर पुन्हा कधीही न दिसलेली, संपूर्ण आणि पूर्ण झालेली ती मूर्ती होती. दुसऱ्याने विश्वकर्म्याच्या श्रमातील शेवटचे सहा दिवसच त्याच्याकडून घेतले; पण त्याच्या बदल्यात अशी एक गोष्ट मागे सोडली जिला परंपरा त्याने मूळतः घडवायचे ठरवलेल्या चकचकीत देवतेपेक्षा कितीतरी अधिक मौल्यवान मानते. ही कथा पुन्हा सांगणारे भक्त राणीच्या काळजीला क्वचितच साधी चूक मानतात; कारण सुताराच्या सुरक्षिततेबद्दलची तिची भीती लोभातून नव्हे, तर खऱ्या काळजीतून जन्मली होती. याच अधिक सहानुभूतीपूर्ण संयमाच्या अपयशाचा उपयोग कथा हे स्पष्ट करण्यासाठी करते की जगन्नाथ आज असे का दिसतात: ते निष्काळजीपणातून नव्हे, तर काहीतरी पूर्ण झाले आहे असे म्हणण्यापूर्वी शांततेत आणखी काही दिवस अनिश्चितता सहन न होण्याच्या मानवी दुर्बलतेतून जन्मलेले रूप आहे.