दत्तात्रेय, त्रिमूर्ती गुरू

नित्य दैवी नाट्याला चालना देणारे ऋषी नारद एकदा महान तपस्वी अत्री यांच्या पत्नी अनसूयेच्या असामान्य पातिव्रत्याची आणि आध्यात्मिक सामर्थ्याची स्तुती ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव यांच्या पत्न्यांसमोर करते झाले. त्यांनी इतक्या भरभरून स्तुती केली की तिन्ही देवी अस्वस्थ झाल्या; कोणा नश्वर स्त्रीचे पुण्य खरोखर आपल्या पुण्याशी स्पर्धा करू शकेल का, असा प्रश्न त्यांच्या मनात उभा राहिला. गढवालमधील मंदाकिनी खोऱ्यात अनसूयेच्या आश्रमात पिढ्यान्पिढ्या जपली गेलेली आणि अनेक प्रादेशिक पौराणिक माहात्म्यांमध्ये पुन्हा सांगितली गेलेली एक दंतकथा सांगते की देवींनी आपल्या पतींना — म्हणजे त्रिमूर्ती, ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव यांना — तिची परीक्षा पाहण्यासाठी पाठवले. भटक्या साधूंच्या वेषात तिघे अनसूयेच्या आश्रमात आले आणि त्यांनी भोजनाची मागणी केली. त्यांनी केवळ एक अट घातली: की तिने त्यांना निर्वस्त्र होऊन वाढावे. ही मागणी तिला एकतर स्वतःचा धर्म मोडण्यास किंवा अतिथीला परत पाठवण्याचे पाप करण्यास भाग पाडण्यासाठी होती.

अनसूया विचलित झाली नाही. आपल्या पातिव्रत्याच्या आणि भक्तीच्या अफाट बळावर तिने वेष पूर्णपणे ओळखला आणि आपल्या आध्यात्मिक सामर्थ्याने तिन्ही देवांना असहाय्य बालकांमध्ये रूपांतरित केले. पूर्ण समभावाने तिने आश्रमाच्या आतिथ्याची मागणी असते तसेच त्यांना स्तनपान करवले आणि भोजन दिले; अशा रीतीने भय किंवा अपमानाऐवजी मातृत्वाच्या अढळ प्रेमाने दैवी तत्त्वाला सामोरे जाऊन ही अशक्य कोंडी तिने सोडवली. ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव यांच्या पत्नी आपल्या पतींचा शोध घेत आल्या आणि जे घडले ते समजल्यावर त्या दुःखी न होता नम्र झाल्या. अनसूयेच्या शुद्धतेने प्रसन्न झालेल्या त्रिमूर्तींनी तिला ते वरदान दिले ज्याची तिने अपेक्षाही केली नव्हती: असा एक पुत्र जो तिघांनाही एकत्र सामावून घेईल.

अशा रीतीने दत्तात्रेयांचा जन्म झाला; त्यांचे नावच सूचित करते की ते अत्री आणि अनसूया यांना दैवी त्रिमूर्तीने ‘दत्त’ (दिलेले) म्हणून प्रदान केले होते. मार्कंडेय पुराणात, अनसूया आणि तिच्या पुत्राला समर्पित माहात्म्यात, जे अध्याय 16 आणि 17 मध्ये विस्तारलेले आहे, तिच्या असामान्य पुण्याचे स्वतःचे वर्णन जतन केले आहे. तेथे, तिच्या भक्तीने प्रभावित होऊन, देव तिला असे वरदान देतात की ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव तिचे तीन पुत्र म्हणून जन्म घेतील. सोम ब्रह्मदेवांचा एक अंश, दत्तात्रेय विष्णूचे सार, आणि दुर्वास शिवांचा अंश धारण करतील, असे ग्रंथच नोंदवतो (मार्कंडेय पुराण 16.90 आणि 16.102-103). महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशातील भक्ती-परंपरेने हे दोन धागे दीर्घकाळ एकत्र जोडले आहेत, त्यामुळे दत्तात्रेयांना तो एकच रूप मानून सन्मानित केले जाते ज्यात सृष्टी, पालन आणि संहार तीन परस्पर-विरोधी शक्तींऐवजी एकाच गुरूमध्ये एकरूप होतात.

प्रतिमा आणि मंदिरांतील चित्रे दत्तात्रेयांना बहुधा तीन मुखांसह दर्शवतात, जी ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव यांचे प्रतिनिधित्व करतात; आणि सहा भुजा प्रत्येक देवाची विशिष्ट आयुधे धारण करतात: ब्रह्मदेवांचे कमंडलू आणि जपमाळ, विष्णूंचा शंख आणि चक्र, तसेच शिवांचे त्रिशूळ आणि डमरू. त्यांना सामान्यतः एका वृक्षाखाली बसलेले दाखवले जाते, सोबत चार कुत्रे असतात जे चार वेदांचे प्रतिनिधित्व करतात आणि त्यांच्या शिकवणीशी सदैव निष्ठावान व आज्ञाधारक मानले जातात; तसेच एक गाय असते जी पृथ्वीच्या पोषक समृद्धीचे आणि वैदिक पावित्र्याचे प्रतीक आहे. अनेक प्राचीन आणि प्रादेशिक मंदिरे त्यांना वेगळ्या रूपात दाखवतात — एक मुख आणि दोन भुजा, केवळ दंड व कमंडलू धारण केलेले. हे साधे रूप त्यांचे एक भटके संन्यासी म्हणून असलेले स्वरूप अधोरेखित करते, संयुक्त देवता म्हणून नव्हे; आणि विशेषतः महाराष्ट्रातील भाविक गृहपूजेत याच रूपाला पसंती देतात.

दत्तात्रेयांचे महत्त्व त्यांच्या पौराणिक जन्मापलीकडे खूप दूरवर पसरलेले आहे. त्यांना संपूर्ण हिंदू परंपरेत, आणि विशेषतः नाथ योग-परंपरेत, आदी गुरू म्हणून पूजले जाते — योग, वैराग्य आणि अद्वैत ज्ञानाच्या मार्गाचे प्रथम शिक्षक. भागवत पुराणाच्या स्कंध 11, अध्याय 7 ते 9 मध्ये वर्णन आहे की दत्तात्रेयांनी एकदा राजा यदूला आपल्या शिक्षणाविषयी सांगितले. भटक्या अवधूताच्या रूपात जगणारे, ज्यांनी कोणत्याही मानवी गुरूकडून दीक्षा घेतलेली नव्हती, त्यांनी राजासाठी त्या चोवीस शिक्षकांची नावे सांगितली ज्यांनी त्यांची मुक्तीविषयीची समज घडवली.

त्यात पृथ्वी, वायू, आकाश, सूर्य आणि चंद्र यांचा समावेश होता; तसेच ज्या प्राणी आणि व्यक्तींचे त्यांनी केवळ लक्षपूर्वक निरीक्षण केले होते तेही. अजगराकडून त्यांनी धैर्य शिकले, जो आपल्या अन्नाची लालसा न धरता वाट पाहत राहतो; एका भटक्या कुत्र्याकडून नम्रता शिकली, जो जे मिळेल त्यात समाधानी असतो; आणि एका नर्तकीकडून एकाग्र तल्लीनता शिकली, जी आपल्या नृत्यकलेत पूर्णपणे हरवून जाते. या शिकवणीतून दत्तात्रेयांना कोणत्याही एका परंपरा, ग्रंथ किंवा शिष्याशी बांधलेले गुरू म्हणून नव्हे, तर संपूर्ण सृष्टीतून शिक्षण घेणारे म्हणून स्मरण केले जाते; आणि म्हणूनच जगाकडे त्यांच्याइतक्याच बारकाईने पाहण्यास तयार असलेल्या कोणालाही ते शिक्षण देऊ शकले.

त्यांचा उत्सव, दत्त जयंती, मार्गशीर्ष पौर्णिमेला साजरा केला जातो. महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशात पसरलेले भाविक त्यांना या जिवंत पुराव्याच्या रूपात आवाहन करतात की सृष्टी, पालन आणि संहार हे परस्पर-विरोधी तीन स्वतंत्र शक्ती नसून प्रत्येक आत्म्याला मुक्तीकडे नेणारी एकच, एकात्म चेतना आहे. भाविक त्यांच्याशी संबंधित तीर्थांचे दर्शन घेतात, ज्यात महाराष्ट्रातील गाणगापूर आणि नरसोबाची वाडी यांचा समावेश होतो; तेथे त्यांच्या पादुका — त्यांच्या उपस्थितीचे चिन्ह असलेल्या पवित्र खुणा — आजही दूध, फुले आणि चंदनाच्या साध्या अर्पणांसह दररोज पूजल्या जातात. नाथ आणि अवधूत परंपरेतील अनेक संप्रदाय आपल्या शिक्षण-अधिकाराचे मूळ दत्तात्रेयांपर्यंत मानतात. त्यांचे स्मरण त्या प्रथम गुरूंच्या रूपात केले जाते ज्यांना स्वतःला कोणत्याही मानवी गुरूची गरज नव्हती, तरीही ज्यांनी यदूला सांगितलेल्या स्वतःच्या शब्दांनुसार, शिकण्यास तयार असलेल्या प्रत्येक आत्म्याला, जगातूनच शिक्षण दिले. म्हणूनच उपखंडभरातील भाविक त्यांच्याकडे केवळ पूजनीय देवता म्हणून नव्हे, तर एक आदर्श म्हणूनही पाहत राहतात — सृष्टीपुढे सामान्य निरीक्षण, धैर्य आणि नम्रता हाच स्वतः मुक्तीचा मार्ग कसा बनू शकतो, याचा आदर्श.