कुंथुनाथ, जग त्यागणारा सम्राट

गंगेच्या काठावरील महानगर हस्तिनापूर येथे—जे पुढे महाभारतात कुरु वंशाची राजधानी म्हणून प्रसिद्ध झाले—राजा सूर आणि राणी श्रीदेवी यांनी या युगातील सतराव्या तीर्थंकरांचे स्वागत केले. अशा प्रत्येक गर्भधारणेप्रमाणे, राणीने प्रथम चौदा शुभ स्वप्ने पाहिली; सर्वोच्च आध्यात्मिक सिद्धी असलेल्या आत्म्याचे गर्भात प्रवेश करणे हे चिन्ह आहे, असे जैन शास्त्र मानते. बाळाचे नाव कुंथुनाथ ठेवण्यात आले. त्यांच्या जन्मापूर्वीच हस्तिनापूरला जैन स्मृतीत एक विशेष स्थान होते, कारण पुढे ते सलग तीन तीर्थंकरांचे जन्मस्थान ठरले, जे चक्रवर्तीही होते—एकाच राजधानीसाठी पवित्र इतिहासाचे असे केंद्रीकरण अद्वितीय आहे.

चोवीस तीर्थंकरांमध्येही कुंथुनाथांना वेगळे ठरवते ते त्यांनी सोडलेल्या साम्राज्याचे प्रचंड प्रमाण. जैन परंपरा त्यांना केवळ तीर्थंकर म्हणून नव्हे, तर या युगाच्या इतिहासात नोंदवलेल्या बारा चक्रवर्तींपैकी सहावे म्हणूनही सन्मानते. हा सार्वभौम सम्राटांचा वंश आहे; कल्पसूत्र, अध्याय 1, याचा मागोवा पहिले चक्रवर्ती आणि ऋषभनाथांचे ज्येष्ठ पुत्र भरत यांच्यापर्यंत घेऊन जाते. जैन विश्वविज्ञानानुसार, चक्रवर्ती ज्ञात जगाच्या प्रत्येक कोपऱ्यावर विजय मिळवतो. पूर्ण सार्वभौमत्वाची खूण असणारी चौदा महारत्ने आणि नऊ निधी त्याच्याकडे असतात—सेना आणि हत्तींपासून ते इच्छापूर्ती करणारे रत्न आणि अक्षय खजिन्यापर्यंत—आणि तो सामान्य राजाच्या आवाक्याबाहेरील व्याप्तीवर राज्य करतो. जैन परंपरा मोजते की या संपूर्ण युगात ही सर्व चौदा रत्ने एकाच वेळी धारण करणारे कुंथुनाथ हे सहावे आत्मा होते; त्यांच्या पूर्वजांमार्गे पहिले चक्रवर्ती भरत यांच्यापर्यंत पसरलेला हा सार्वत्रिक सार्वभौमत्वाचा वंश आहे, जो जैन कालगणनेच्या संपूर्ण विस्तारात मोजक्याच आत्म्यांनी पूर्ण केला असे म्हटले जाते.

काही वर्षे, कुंथुनाथांनी लौकिक आणि अर्ध-दैवी सिद्धीची दोन सर्वोच्च रूपे एकाच वेळी धारण केली: चक्रवर्ती म्हणून पूर्ण ऐहिक सत्ता, आणि भावी तीर्थंकर म्हणून मुक्तीकडे नेणारी कर्मिक गती.

या दोन सिद्धींपैकी मोठी, म्हणजे संपूर्ण ज्ञात जगात पसरलेले साम्राज्य, त्यांनी संन्याशाच्या भिक्षापात्रासाठी सोडले. जैन स्मृतीत हा सर्वात लक्षणीय त्यागांपैकी एक म्हणून जपला गेला आहे, कारण जिंकण्यासारखा कोणताही प्रतिस्पर्धी राजा किंवा अजिंक्य भूमी त्यांच्यापुढे उरली नव्हती—तरीही ते निघून गेले. जैन आचार्य दीर्घकाळापासून राज्यकर्ते आणि धनवानांना उपदेश करताना, कुंथुनाथांना त्यांच्या आधीचे शांतिनाथ आणि नंतरचे अरनाथ यांच्यासह उदाहरण म्हणून दाखवत आले आहेत. हे तिघेही या युगातील तीर्थंकर होते ज्यांनी चक्रवर्ती म्हणूनही राज्य केले होते. एका सामान्य संन्याशाच्या त्यागाला, त्याच्याकडे सोडण्यासारखे फार कमी होते असे म्हणून नेहमी नाकारता येते; पण चक्रवर्तीच्या त्यागाला तसे नाकारता येत नाही, असे आचार्य लक्षात आणून देतात.

सिंहासन, साम्राज्य आणि प्रत्येक सांसारिक बंधन सोडून कुंथुनाथांनी दीर्घ उपवास, मौन आणि अखंड ध्यान केले. कालांतराने त्यांनी आत्म्याला झाकणारी कर्मे जाळून टाकली आणि केवलज्ञान प्राप्त केले—ते सर्वज्ञ ज्ञान जे कोणत्याही अडथळ्याविना सर्व वस्तू पाहते. जैन दर्शन ही अवस्था नवीन ज्ञान मिळवणे म्हणून नव्हे, तर आत्म्याला तत्त्वतः आधीपासून जाणता येण्याजोगे जे होते ते पाहण्यास सदैव अडवणारा प्रत्येक अडथळा दूर होणे म्हणून वर्णन करते. केवलज्ञान प्रत्येक आत्म्यात उपजत असते, अनुपस्थित नसून केवळ झाकलेले असते, आणि अशा साधनेने ते प्रकट होईपर्यंत झाकलेलेच राहते, म्हणून परंपरा हे लाभ नव्हे तर शुद्धीकरण मानते.

तीर्थंकर म्हणून कुंथुनाथांनी सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र्य या त्रिविध मार्गाचा उपदेश केला; आपली शिकवण पुढे नेण्यासाठी गणधरांना एकत्र करून ती साधू, साध्वी आणि श्रावक-श्राविकांच्या समुदायापर्यंत पोहोचवली. या चतुर्विध संघाद्वारे—साधू, साध्वी, श्रावक आणि श्राविका—चारही गट वेगवेगळ्या मार्गाने न चालता एक जिवंत समुदाय म्हणून एकत्र राहिले. त्यांच्या आधी शांतिनाथांनी जो उपदेश केला होता आणि नंतर अरनाथ पुन्हा करणार होते, तोच उपदेश त्यांनी पुढे नेला; प्रत्येक पिढीला तो उद्देशून होता—ज्या पिढीने आपल्या जिवंत स्मृतीत त्यांना संपूर्ण जग धारण करताना आणि नंतर सोडताना पाहिले होते तिला.

त्यांच्या श्रोत्यांमध्ये व्यापारी, सैनिक आणि लहान राजे होते—ज्यांनी त्यागापूर्वी त्यांना तत्कालीन सर्वात शक्तिशाली शासक म्हणून ओळखले होते. त्या इतिहासामुळे सांसारिक आसक्ती सोडण्याच्या त्यांच्या उपदेशाला असे वजन मिळाले जे कोणत्याही आजन्म संन्याशाच्या शिकवणीला त्याच प्रकारे लाभले नसते. केवळ युक्तिवादाद्वारे नव्हे तर स्वतःच्या जीवनाद्वारे, त्यांनी दाखवून दिले की कोणतीही सांसारिक जिंकणूक, ती कितीही संपूर्ण असली तरी, आत्म्याने स्वतःच्या कर्मांवर मिळवलेल्या अंतर्गत विजयाची जागा घेऊ शकत नाही.

जैन प्रतिमाशास्त्रात त्यांना शेळीचे चिन्ह आणि सुवर्ण वर्ण यांद्वारे स्मरले जाते. त्यांच्या आधीचे शांतिनाथ आणि नंतरचे अरनाथ यांच्याप्रमाणे, झारखंडमधील आजच्या सम्मेद शिखराच्या पवित्र शिखरांवर त्यांनी अंतिम मुक्ती प्राप्त केली असे मानले जाते—हा पर्वत, जिथे या युगातील वीस तीर्थंकरांनी मोक्ष प्राप्त केला असे परंपरा मानते. आज सम्मेद शिखर चढणारे यात्रेकरू त्याच भूमीवर चालतात जिथे कुंथुनाथ एकेकाळी उभे होते. साम्राज्य जे काही देऊ शकते ते सर्व आधीच धारण केलेल्या त्यांनी, म्हातारपणाच्या दुर्बलतेत किंवा पराभवात नव्हे, तर आपल्या सत्तेच्या शिखरावर असतानाच तिचा शेवटचा भाग सोडणे निवडले.

हाच धडा शांतिनाथ, कुंथुनाथ आणि अरनाथ यांना क्रमाने तीन वेळा जगावा लागला, प्रत्येकजण आपल्या सत्तेच्या शिखरावर असताना—हे जैन परंपरा महत्त्वाचे मानते. ही पुनरावृत्ती अशी आठवली जाते की ऐहिक यशाला, प्रत्येक आत्म्याने स्वतःचे अजूनही देणे असलेल्या खोल शिस्तीतून सूट समजणे किती सहज होऊ शकते, याचे चिन्ह आहे.