अनंतनाथ, अनंत स्वामी

प्राचीन नगरी अयोध्या, जी इक्ष्वाकू सूर्यवंशाची पाळणाघर होती, तेथे राजा सिंहसेन आणि राणी सुयशा यांनी या युगातील चौदावे तीर्थंकर यांचे स्वागत केले. अशा प्रत्येक गर्भधारणेप्रमाणे, राणीला प्रथम शुभ स्वप्ने पडली — श्वेतांबर परंपरेच्या कल्पसूत्रात चौदा, तर दिगंबर परंपरेच्या वर्णनात सोळा — ही स्वप्ने उच्च आध्यात्मिक अवस्थेच्या आत्म्याने गर्भात प्रवेश केल्याची खूण मानली जातात. श्वेतांबर परंपरेनुसार बालकाचा जन्म वैशाख कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीला झाला; त्यांचे पूर्वसूरी विमलनाथ यांच्या मोक्षानंतर नऊ सागरोपम उलटले होते; आणि जन्मापासूनच त्यांची कांती सुवर्णासारखी होती. त्यांचे नाव अनंतनाथ, म्हणजे अनंत स्वामी, असे ठेवण्यात आले. हे नाव त्यांच्या जन्मातील कोणत्याही एका घटनेकडे मागे पाहत नव्हते, तर त्यांच्या दर्जाच्या आत्म्यासाठी जैन परंपरेने आधीच अपेक्षिलेल्या अमर्याद मुक्तीकडे पुढे पाहत होते.

अनंतनाथ पन्नास धनुष्य उंचीचे झाले; पारंपरिक गणनेनुसार ती सुमारे दीडशे मीटर होती. कालांतराने त्यांनी अयोध्येवर अशा स्थिरतेने राज्य केले, जी त्यांच्या नावातून सूचित होणाऱ्या विशालतेशी जुळणारी होती; लहान राजांना सतावणाऱ्या छोट्या चिंतांपासून मुक्त राज्य म्हणून त्यांच्या कारकिर्दीचे स्मरण केले जाते. या एकाच जन्मात त्यांचे एकूण आयुष्य तीस लाख वर्षांपर्यंत पोहोचले, असे परंपरा सांगते; हा कालावधी इतका प्रचंड होता की राजा म्हणून त्यांच्यावर असू शकणाऱ्या कोणत्याही सामान्य मानवी चिंतेचे मापच त्याने लहान करून टाकले.

तरीही, त्यांच्या आधीच्या प्रत्येक तीर्थंकराप्रमाणे, अत्यंत विस्तीर्ण पृथ्वीवरील राज्यही सीमांनी आणि एकाच आयुष्याच्या कालमर्यादेने बंधित, म्हणजे मर्यादित, राहिले — ते आयुष्य कितीही दीर्घ असले तरी. अनंततेचे नाव धारण करणाऱ्या आत्म्याला आपले अंतिम निवासस्थान म्हणून हीच मर्यादितता मान्य होणे शक्य नव्हते. त्यांनी आपले सिंहासन, राजवाडा आणि प्रत्येक सांसारिक बंधन सोडून संन्यासाचे व्रत स्वीकारले; दीर्घ उपवास, मौन आणि आत्म्याच्या खऱ्या, अमर्याद स्वरूपावरील अखंड ध्यान सहन केले.

या अविरत तपश्चर्येने त्यांनी आपल्या आत्म्याला मर्यादित ठेवणारी कर्मे जाळून टाकली आणि केवलज्ञान प्राप्त केले — असे सर्वज्ञ ज्ञान, जे काल, स्थळ किंवा विषय यांची कोणतीही सीमा जाणत नाही. ज्या अनंततेचे वचन त्यांच्या नावाने दिले होते, तीच प्रत्यक्षात साकार झाली. एकेकाळी सीमांनी मोजले जाणारे राज्य, या साधनेमुळे कशानेही न मोजले जाणारे ज्ञान बनले.

तीर्थंकर म्हणून अनंतनाथ यांनी आपली उर्वरित वर्षे सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र्य या त्रिविध मार्गाचा उपदेश करण्यात आणि ती शिकवण पुढे नेण्यासाठी गणधरांना एकत्र करण्यात घालवली. परंपरेनुसार त्यांनी एकूण पन्नास गणधरांची स्थापना केली; त्यांच्यातील ज्येष्ठ गणधर काही कथनांनुसार यश म्हणून स्मरले जातात. त्यांच्याद्वारे त्यांनी चतुर्विध संघ — साधू, साध्वी, गृहस्थ पुरुष आणि स्त्रिया — हा चार वेगळ्या गटांऐवजी एकच जिवंत संघटना म्हणून स्थापन केला; प्रत्येक गट एकाकीपणे मार्ग चालत नव्हता. अमर्याद असे शोधण्यासारखे काही असेल, तर ते कधीही राज्याचा आकार नव्हता, तर कर्मांपासून आत्म्याला मिळणारे स्वातंत्र्य हीच खरी सीमारहित अवस्था होती, हे त्यांनी दाखवून दिले. या अखंड वंशावळीत त्यांचे उत्तराधिकारी धर्मनाथ केवळ चार सागरोपमांनंतर जन्मले; जैन विश्वविज्ञान अशा उत्तराधिकाराची मोजणी शतकांमध्ये नव्हे, तर या अफाट, जवळजवळ अकल्पनीय युगांमध्येच करते.

जैन प्रतिमाशास्त्रात त्यांची दिगंबर परंपरेत साळिंदराच्या (मुंगसासारख्या काट्यांच्या प्राण्याच्या) चिन्हाने, श्वेतांबर परंपरेत बहिरी ससाणा (गरुडजातीचा पक्षी) या चिन्हाने, आणि त्यांच्या सुवर्णवर्णाने आठवण ठेवली जाते. या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे, सम्मेद शिखराच्या पवित्र शिखरांवर त्यांना अंतिम मुक्ती प्राप्त झाली असे मानले जाते; तेथे त्यांच्या चरणचिन्हांचे स्मरण करणारे एक मंदिर आजही यात्रेकरूंकडून पूजले जाते.

जैन विश्वविज्ञानाची ही आयुष्ये कल्पनेच्या पलीकडे वाटतील इतक्या प्रचंड एककांमध्ये नोंदवण्याची सवय — पन्नास धनुष्य उंची, तीस लाख वर्षांचे आयुष्य, शतकांऐवजी सागरोपमांत मोजलेले उत्तराधिकार — केवळ भव्यतेसाठी नाही. ही मापे सामान्य मानवी यशाच्या निकषांना लहान करण्यासाठी आहेत. अनंतनाथांसारखे असाधारणपणे दीर्घ आणि स्थिर राज्यही या तुलनेत अजूनही मर्यादित, अजूनही बंधित, आणि त्या एका मापापुढे — काल, स्थळ, विषय यांच्या सीमारहित केवलज्ञानापुढे — अजूनही कमी ठरते; अनंतनाथ हे नाव नेहमी त्याकडेच निर्देश करत होते.

अनंतनाथांचे चिन्ह साळिंदर होते की ससाणा, यावर दिगंबर आणि श्वेतांबर स्मृती भिन्न आहेत, हीच स्वतः एक लहान, शांत शिकवण आहे — या तीर्थंकरांचे स्मरण कसे केले जाते, यातच ती दडलेली आहे. दोन्ही परंपरा सर्वात महत्त्वाच्या बाबींवर पूर्णपणे सहमत आहेत — नाव, आई-वडील, नगर, त्याग आणि सम्मेद शिखरावरील मुक्ती — केवळ एका दृश्य तपशिलावर भिन्न आहेत; तो तपशीलही कोणीच सारख्या रीतीने नोंदवणे आवश्यक मानले नव्हते. हा मतभेद शिकवणीला धोका असल्यामुळे टिकलेला नाही, तर तो कधी सोडवण्याची गरजच नव्हती म्हणून टिकला आहे; प्रत्येक समुदाय आपले चिन्ह सिद्धांताचा मुद्दा म्हणून नव्हे, तर ओळखीची खूण म्हणून पुढे नेण्यात समाधानी आहे.

अनंतनाथांच्या नावाने त्यांच्या जन्मक्षणापासूनच अनंततेची घोषणा केली; तरीही कथा असा भर देते की हे नाव एखाद्या गुणाचे वर्णन करत नव्हते जो आधीच प्राप्त झाला होता, तर ते अजून गाठायच्या गंतव्याचे वर्णन करत होते. कितीही विशाल राज्य असो, किंवा कितीही दीर्घ आयुष्य असो, दोन्हींचा शेवट कोणत्या ना कोणत्या सीमेवर किंवा अखेरच्या वर्षात होत होता. अनंततेचे वचन देणारे नाव आणि सीमा व वर्षांमध्ये अजूनही मोजले जाणारे आयुष्य यांच्यातील अंतर त्यांच्या त्यागाने भरून निघाले. दुसऱ्या शब्दांत, त्या अनंत स्वामींना आपल्या नावाने आधीच हाक दिलेली व्यक्ती बनावे लागले; ते खरोखर पूर्ण करणाऱ्या शिस्तीची जागा कोणतेही राजवैभव घेऊ शकले नाही.

अनंतनाथांचा जन्म झालेली आणि एकेकाळी इतक्या अढळ स्थिरतेने ज्यावर राज्य केले ती अयोध्या, आता त्यांच्या स्मृतीचे केंद्र म्हणून सम्मेद शिखरासारखी राहिलेली नाही. आज यात्रेकरू त्या पर्वताकडे जातात जिथे त्यांच्या चरणचिन्हांची पूजा होते; त्या सिंहासनगृहाकडे नव्हे जिथे त्यांची कारकीर्द शासन आणि उत्तराधिकार या सामान्य शब्दांत मोजली जात होती. भक्ती जिथे स्थिरावते तिथला हा बदल कथेच्या स्वतःच्या वाटचालीचेच प्रतिबिंब आहे. कितीही विशाल आणि कितीही काळ स्मरणात राहिलेले राज्य, अनंतनाथांची कथा आपले खरे समाधान शोधते ते ठिकाण कधीच नव्हते; आणि यात्रेचा भूगोल शिकवणीने आधीच दर्शवलेल्या दिशेनेच गेला आहे.

जैन परंपरा प्रत्येक तीर्थंकराच्या जीवनातील पाच निर्णायक टप्पे — पंचकल्याणक — विश्वोत्सवाचे प्रसंग म्हणून चिन्हांकित करते: गर्भधारणा, जन्म, त्याग, केवलज्ञानाची प्राप्ती आणि अंतिम मुक्ती. अनंतनाथांचे जीवन या पाचही टप्प्यांतून एकामागून एक गेले, असे स्मरण केले जाते; राणी सुयशाच्या शुभ स्वप्नांपासून (श्वेतांबर गणनेत चौदा, दिगंबर गणनेत सोळा) सुरुवात होऊन, विशाल कारकिर्द आणि त्यानंतरच्या त्यागानंतर, सम्मेद शिखराच्या माथ्यावर ते संपते. जैन सण आणि मंदिरातील विधी हे पाच प्रसंग प्रत्येक तीर्थंकरासाठी करतात तसेच अनंतनाथांसाठीही आजही स्मरण करतात; त्यांचे जीवन जैन श्रद्धेनुसार जगाच्या प्रत्येक युगात पुनरावृत्त होणाऱ्या एका आराखड्याचे ओळखता येण्याजोगे उदाहरण म्हणून उभे करतात. ही संपूर्ण कथा हेमचंद्रांच्या बाराव्या शतकातील त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रात जतन केली आहे; त्याच्या चौथ्या पर्वातील चौथा अध्याय, अनंतनाथचरित, अनंतनाथांची गर्भधारणा, राज्यकाल, त्याग, सर्वज्ञता आणि मुक्ती एकापाठोपाठ मांडण्यासाठीच पूर्णपणे समर्पित आहे.