ଅନନ୍ତନାଥ, ଅନନ୍ତ ସ୍ୱାମୀ

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପାଳନାଭୂମି, ପ୍ରାଚୀନ ନଗରୀ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ, ରାଜା ସିଂହସେନ ଏବଂ ରାଣୀ ସୁଯଶା ଏଇ ଯୁଗର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଏଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗର୍ଭଧାରଣ ପରି, ରାଣୀ ପ୍ରଥମେ ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ — ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ପରମ୍ପରାର କଲ୍ପସୂତ୍ରରେ ଚଉଦ, ଦିଗମ୍ବର ପରମ୍ପରାର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଷୋହଳ — ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ତରର ଆତ୍ମା ଗର୍ଭରେ ଅବତରଣ କରୁଥିବାର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ପଢ଼ାଯାଏ। ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଶିଶୁଟି ବୈଶାଖ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ଜନ୍ମିଲା; ତାଙ୍କ ପୂର୍ବସୂରୀ ବିମଳନାଥଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ପରେ ନଅ ସାଗରୋପମ ବିତି ଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ସେ ଜନ୍ମରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ଅନନ୍ତନାଥ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନନ୍ତ ସ୍ୱାମୀ ରଖାଗଲା। ଏହି ନାମ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଘଟଣାକୁ ପଛକୁ ଚାହିଁଲା ନାହିଁ, ବରଂ ତାଙ୍କ ପରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ପୂର୍ବରୁ ଆଶା କରିଥିବା ଅସୀମ ମୁକ୍ତିକୁ ସମ୍ମୁଖକୁ ଚାହିଁଲା।

ଅନନ୍ତନାଥ ପଚାଶ ଧନୁଷ ଉଚ୍ଚତାକୁ ବଢ଼ିଲେ; ପାରମ୍ପରିକ ଗଣନା ଅନୁସାରେ ତାହା ପ୍ରାୟ ଏକଶହ ପଚାଶ ମିଟର। ସମୟ କ୍ରମେ ସେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ସେହି ସ୍ଥିରତା ସହ ଶାସନ କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ନାମରେ ସୂଚିତ ବିଶାଳତା ସହ ମେଳ ଖାଉଥିଲା; ସାନ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରହୁଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ଶାସନ ଭାବେ ତାଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଏହି ଗୋଟିଏ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ତାଙ୍କର ମୋଟ ଆୟୁ ତିନି ନିୟୁତ ବର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା; ଏହି କାଳାବଧି ଏତେ ବିଶାଳ ଥିଲା ଯେ ରାଜା ଭାବେ ସେ ବହନ କରିପାରନ୍ତେ ଏପରି ଯେକୌଣସି ସାଧାରଣ ମାନବିକ ଚିନ୍ତାର ମାପକୁ ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର କରିଦେଲା।

ତଥାପି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରି, ସର୍ବାଧିକ ବିସ୍ତୃତ ପାର୍ଥିବ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୀମା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଜୀବନର କାଳାବଧି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ରହିଲା, ସେ ଜୀବନ ଯେତେ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ ନା କାହିଁକି। ଅନନ୍ତତାର ନାମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଆତ୍ମା ଏହି ସୀମିତତାକୁ ନିଜର ଅନ୍ତିମ ଆବାସ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ସିଂହାସନ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଂସାରିକ ବନ୍ଧନ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସନ୍ୟାସର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ, ମୌନ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ, ଅସୀମ ସ୍ୱଭାବ ଉପରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନ ସହ୍ୟ କଲେ।

ଏହି ଅବିରାମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସୀମିତ କରିଥିବା କର୍ମକୁ ଭସ୍ମ କରି କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ — କାଳ, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ବିଷୟର କୌଣସି ସୀମା ନ ଜାଣୁଥିବା ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ। ତାଙ୍କ ନାମ ଯେଉଁ ଅସୀମତା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲା, ତାହା ହିଁ ଏଥିରେ ବାସ୍ତବ ରୂପ ନେଲା। ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ଏକଦା ସୀମା ଦ୍ୱାରା ମାପ ହେଉଥିଲା, ଏହି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ତାହା ଏପରି ଏକ ଜ୍ଞାନରେ ପରିଣତ ହେଲା ଯାହା କିଛି ଦ୍ୱାରା ମାପ ହୁଏ ନାହିଁ।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ଅନନ୍ତନାଥ ନିଜର ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ ରୂପୀ ତ୍ରିବିଧ ପଥର ଉପଦେଶ ଦେବାରେ ଏବଂ ସେ ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଗକୁ ନେବା ପାଇଁ ଗଣଧରମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବାରେ ବିତାଇଲେ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସେ ମୋଟ ପଚାଶ ଜଣ ଗଣଧର ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଜଣଙ୍କୁ କେତେକ ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ଯଶ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଚତୁର୍ବିଧ ସଂଘ — ସାଧୁ, ସାଧ୍ୱୀ, ଗୃହସ୍ଥ ପୁରୁଷ ଏବଂ ମହିଳା — କୁ ଚାରିଟି ପୃଥକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ନ ରଖି ଗୋଟିଏ ଜୀବନ୍ତ ସଂଘଠନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସେ ଦେଖାଇଲେ ଯେ ଖୋଜିବା ଯୋଗ୍ୟ ଅସୀମତା କେବେ ହେଲେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟର ଆକାର ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ମରୁ ଆତ୍ମାର ମୁକ୍ତି ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସୀମାହୀନତା। ଏହି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବଂଶରେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଧର୍ମନାଥ କେବଳ ଚାରି ସାଗରୋପମ ପରେ ଜନ୍ମିଲେ; ଜୈନ ବିଶ୍ୱବିଜ୍ଞାନ ଏପରି ଉତ୍ତରାଧିକାର ଶତାବ୍ଦୀରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ବିଶାଳ, ପ୍ରାୟ ଅକଳ୍ପନୀୟ ଯୁଗରେ ମାପେ।

ଜୈନ ପ୍ରତିମାଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେ ଦିଗମ୍ବର ପରମ୍ପରାରେ ଶଜାରୁ ପ୍ରତୀକ ଦ୍ୱାରା, ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ପରମ୍ପରାରେ ବାଜ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣୀୟ। ଏହି ଯୁଗର ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରି, ସେ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରର ପବିତ୍ର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅନ୍ତିମ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିଲେ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ ସ୍ମାରକ ଏକ ମନ୍ଦିର ଆଜି ବି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।

ଏହି ଜୀବନଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନା କରିବା ପ୍ରାୟ ଅସମ୍ଭବ ଏପରି ବିଶାଳ ଏକକରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବାର ଜୈନ ବିଶ୍ୱବିଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ — ପଚାଶ ଧନୁଷ ଉଚ୍ଚତା, ତିନି ନିୟୁତ ବର୍ଷର ଆୟୁ, ଶତାବ୍ଦୀ ବଦଳରେ ସାଗରୋପମରେ ମପାଯାଇଥିବା ଉତ୍ତରାଧିକାର — କେବଳ ଭବ୍ୟତା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି ମାପଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ମାନବ ସଫଳତାର ମାନଦଣ୍ଡକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଅଛି। ଅନନ୍ତନାଥଙ୍କ ପରି ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ଓ ସ୍ଥିର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୁଳନାରେ ଏବେ ବି ସୀମିତ, ଏବେ ବି ବନ୍ଧା, ଏବଂ ସେହି ଗୋଟିଏ ମାପ — କାଳ, ସ୍ଥାନ ଓ ବିଷୟର ସୀମାହୀନ କେବଳଜ୍ଞାନ — ଠାରୁ ଏବେ ବି କମ ଦେଖାଯାଏ; ଅନନ୍ତନାଥ ନାମ ସର୍ବଦା ସେଦିଗକୁ ହିଁ ସୂଚାଉଥିଲା।

ଅନନ୍ତନାଥଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ଶଜା ନା ବାଜ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସ୍ମୃତି ଭିନ୍ନ — ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଏକ ଛୋଟ, ଶାନ୍ତ ଶିକ୍ଷା, ଯାହା ଏହି ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ କିପରି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ସେଥିରେ ଲୁଚିଛି। ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସହମତ — ନାମ, ପିତାମାତା, ନଗର, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରରେ ମୋକ୍ଷ — କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦୃଶ୍ୟ ବିବରଣୀରେ ଭିନ୍ନ; ସେଥିକୁ କେହି ସମାନ ଭାବରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ମନେ କରି ନ ଥିଲେ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଟିକି ରହିଛି କାରଣ ଏହା ଶିକ୍ଷାକୁ ବିପଦରେ ପକାଏ ନାହିଁ, ବରଂ କାରଣ ଏହାକୁ କେବେ ସମାଧାନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ହିଁ ନ ଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୁଦାୟ ନିଜର ପ୍ରତୀକକୁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ବିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ପରିଚୟର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ଆଗକୁ ନେବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।

ଅନନ୍ତନାଥଙ୍କ ନାମ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ କ୍ଷଣରୁ ଅନନ୍ତତା ଘୋଷଣା କଲା; ତଥାପି କାହାଣୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହେ ଯେ ଏହି ନାମ ଏପରି ଏକ ଗନ୍ତବ୍ୟକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲା ଯାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ବାକି, କୌଣସି ପୂର୍ବରୁ ଅଧିକୃତ ଗୁଣକୁ ନୁହେଁ। ଯେତେ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ହେଉ ବା ଯେତେ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହେଉ, ଉଭୟ କୌଣସି ସୀମାରେ ବା ଶେଷ ବର୍ଷରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଥିଲା। ଅସୀମତାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଉଥିବା ନାମ ଏବଂ ସୀମା ଓ ବର୍ଷରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମପାଯାଉଥିବା ଜୀବନ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନକୁ ହିଁ ତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ପୂରଣ କଲା। ଅର୍ଥାତ୍, ସେହି ଅନନ୍ତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନିଜ ନାମ ପୂର୍ବରୁ ଡାକିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଲା; ପ୍ରକୃତରେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଶୃଙ୍ଖଳାର ସ୍ଥାନ କୌଣସି ରାଜକୀୟ ବୈଭବ ନେଇ ପାରିଲା ନାହିଁ।

ଅନନ୍ତନାଥ ଜନ୍ମିଥିବା ଏବଂ ଏକଦା ଏତେ ଅଚଳ ସ୍ଥିରତା ସହ ଶାସନ କରିଥିବା ଅଯୋଧ୍ୟା ଆଜି ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ସମ୍ମେଦ ଶିଖର ପରି ରହି ନାହିଁ। ଆଜି ଯାତ୍ରୀମାନେ ସେହି ପର୍ବତକୁ ଯାଆନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ ପୂଜିତ ହୁଏ; ସେ ରାଜସଭା ଆଡ଼କୁ ନୁହେଁ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଶାସନ ଶାସନ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରର ସାଧାରଣ ଶବ୍ଦରେ ମପାଯାଉଥିଲା। ଭକ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କାହାଣୀର ନିଜ ଗତିପଥକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ। ଯେତେ ବିଶାଳ ହେଉ ବା ଯେତେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ମରଣୀୟ ହେଉ, ଏକ ରାଜ୍ୟ କେବେ ହେଲେ ସେହି ସ୍ଥାନ ନ ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଅନନ୍ତନାଥଙ୍କ କାହାଣୀ ତାର ପ୍ରକୃତ ସମାଧାନ ପାଇଥାଏ; ଯାତ୍ରାର ଭୂଗୋଳ କେବଳ ସେହି ଦିଗକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଶିକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ସୂଚାଇ ସାରିଥିଲା।

ଜୈନ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜୀବନରେ ପଞ୍ଚକଲ୍ୟାଣକ ନାମକ ପାଞ୍ଚଟି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୋଡ଼କୁ — ଗର୍ଭଧାରଣ, ଜନ୍ମ, ତ୍ୟାଗ, କେବଳଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ତିମ ମୋକ୍ଷ — ବିଶ୍ୱୋତ୍ସବର ଅବସର ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ଅନନ୍ତନାଥଙ୍କ ଜୀବନ ଏହି ପାଞ୍ଚଟିମଧ୍ୟ ଦେଇ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ରାଣୀ ସୁଯଶାଙ୍କ ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ (ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଗଣନାରେ ଚଉଦ, ଦିଗମ୍ବର ଗଣନାରେ ଷୋହଳ) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ବିଶାଳ ଶାସନ ଏବଂ ତତ୍ପରେ ତ୍ୟାଗ ପରେ, ସମ୍ମେଦ ଶିଖରର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଜୈନ ପର୍ବ ଓ ମନ୍ଦିର ଆଚାର ଆଜି ବି ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି ଅନନ୍ତନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କ୍ଷଣକୁ ସ୍ମରଣ କରେ; ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଜୈନ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଜଗତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ ଏକ ଢାଞ୍ଚାର ଚିହ୍ନଟ ଯୋଗ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରେ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଳାକାପୁରୁଷଚରିତରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଛି; ଏହାର ଚତୁର୍ଥ ପର୍ବର ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ, ଅନନ୍ତନାଥଚରିତ, ଅନନ୍ତନାଥଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ, ଶାସନ, ତ୍ୟାଗ, ସର୍ବଜ୍ଞତା ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ।