ଅଭିନନ୍ଦନନାଥ, ଅଯୋଧ୍ୟାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଙ୍କର

ସଂସାର-ସାଗର ପାର କରାଇ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଚଳାଇଥିବା ଚବିଶ ଜଣ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରାରେ, ଏହି ଯୁଗରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଚତୁର୍ଥ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଥିଲେ ଅଭିନନ୍ଦନନାଥ। ସେ ପବିତ୍ର ନଗରୀ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପାଳନାସ୍ଥଳୀ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରୁ ଅନେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ନିଜ ରାଜବଂଶର ଧାରା ଖୋଜନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପିତା ରାଜା ସମ୍ୱର ଏବଂ ମାତା ରାଣୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥା ଥିଲେ। “ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିଥିବା” ଅର୍ଥ ଥିବା ତାଙ୍କ ନାମ, ଏକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ଜଗତକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ନାରୀ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମାନେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ କଳ୍ପସୂତ୍ରର ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ବିବରଣୀରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି, ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଳାକାପୁରୁଷଚରିତ୍ରର ଚତୁର୍ଥ ପର୍ବରେ ବିସ୍ତାରରେ ପୁନର୍ବାର କୁହାଯାଇଛି।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ ପରି, ରାଣୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥା ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନାଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମାର ଆଗମନକୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ବୋଲି ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ।

ସେ ଦେଖିଥିଲେ ଏକ ଶ୍ୱେତ ହାତୀ, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଷଣ୍ଢ, ଏକ ରାଜସିକ ସିଂହ, ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ସ୍ନାତା ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଏକ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପମାଳା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏକ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜା, ଉଛୁଳୁଥିବା ଏକ କଳସ, ପଦ୍ମ-ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏକ ସରୋବର, ମଥ୍ୟମାନ କ୍ଷୀରସାଗର, ଏକ ଦିବ୍ୟ ବାହନ, ରତ୍ନର ଗଦା ଏବଂ ଧୂଆଁହୀନ ଏକ ଶିଖା। ଶିଶୁଟି ଜନ୍ମିତ ହେବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ ଏତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭାରେ ଝଲସି ଉଠିଲା ଯେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ସେମାନେ କୌଣସି ସାଧାରଣ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନାହାନ୍ତି। ବୈଦ୍ୟ ଏବଂ ରାଜସଭାର ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବାରେ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯାହା କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ନ କରି ନିଜ ଭିତରୁ ଆଲୋକ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଜୈନ ପ୍ରତିମାଶାସ୍ତ୍ର ଆଜି ବି ଅଭିନନ୍ଦନନାଥଙ୍କୁ ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଚିତ୍ରିତ କରେ। ତାଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ବାନର ଦିଆଯାଏ; ଏହାକୁ ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତିରେ ମଳିନ ନ ହୋଇଥିବା ମନର ଦ୍ରୁତ, ଚପଳ ସ୍ପଷ୍ଟତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପାଠ କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ମନ ସାଂସାରିକ ଚିନ୍ତାର ଡାଳ ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଡାଳରେ ଆଟକି ପଡ଼େ ନାହିଁ।

ଅଭିନନ୍ଦନନାଥ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସମର୍ଥ ରାଜକୁମାର ଭାବେ ବଢ଼ିଲେ ଏବଂ ସମୟ କ୍ରମେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସିଂହାସନରେ ଆରୂଢ଼ ହେଲେ; ତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତ ଗୃହସ୍ଥ-ତୀର୍ଥଙ୍କର ଯେପରି କରନ୍ତି, ସେପରି ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଶାସନ କଲେ। ମାତ୍ର ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଋଷଭନାଥ, ଅଜିତନାଥ ଓ ସମ୍ଭବନାଥଙ୍କ ପରି, ମୁକ୍ତିର ଆକର୍ଷଣ ଶେଷରେ ରାଜ୍ୟର ସୁଖ ଅପେକ୍ଷା ପ୍ରବଳ ହେଲା। ଶାସନ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସାଂସାରିକ କ୍ଷମତାର ଅନିତ୍ୟତା ଅସାଧାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଉପଲବ୍ଧି କଲେ; ଏବଂ ତ୍ୟାଗ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ସିଂହାସନର ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ ହୋଇଉଠିଲେ, ସେ ନିଜ ମୁକୁଟ ଓହ୍ଲାଇ ଦେଲେ। ପରିବାର ଓ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଜୈନ ତପସ୍ୱୀ ଜୀବନର କଠୋର ପଥ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଧ୍ୟାନ, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଏପରି ଜୀବନ, ଯାହା ମଠଜୀବନ ବାହାରେ ଥିବା ଅଳ୍ପ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଳ୍ପନା କରିବା କଷ୍ଟକର ଏପରି ତୀବ୍ରତାରେ ଆଚରିତ ହେଲା।

ବର୍ଷ ବର୍ଷର କଠୋର ତପସ୍ୟା ଓ ଅଚଳ ଧ୍ୟାନ ପରେ, ଅଭିନନ୍ଦନନାଥ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଜ୍ଞାନର ସେହି ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ମୋକ୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଆତ୍ମାର ପ୍ରାୟ ଶେଷ ପାଦକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ। କେବଳୀ ଭାବେ ସେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରାମରୁ ଗ୍ରାମକୁ ଭ୍ରମଣ କରି ଉପଦେଶ ଦେଇ କାଟିଲେ। ଭିକ୍ଷୁ, ଭିକ୍ଷୁଣୀ, ଗୃହସ୍ଥ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ମହିଳାଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ନିଜର ଚତୁର୍ବିଧ ଧାର୍ମିକ ସଙ୍ଘ ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। “ତୀର୍ଥଙ୍କର” ଉପାଧି ଯେଉଁ “ତୀର୍ଥ” ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି, ତାହାର ଅର୍ଥ ହିଁ ଏହା: ଯିଏ ଏପରି ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର-ସାଗର ପାର ହୋଇପାରିବେ। ପରମ୍ପରା ମତରେ ସେ ପାଞ୍ଚ ମିଲିଅନ ପୂର୍ବ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିଥିଲେ; ଏହି କାଳଗଣନାକୁ ସାଧାରଣ ଇତିହାସ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏତେ ଉନ୍ନତ ଆତ୍ମା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଉପଦେଶରେ କେତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସକ୍ରିୟ ରହିପାରେ ତାହାର ସଙ୍କେତ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ସେହି କାଳର ଶେଷରେ ସେ ଶେଷରେ ସମ୍ମେତ ପର୍ବତରେ ନିଜ ଭୌତିକ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ନିଜ ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ସେହି ଏକ ଶିଖରରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିବା ଅନେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ସହିତ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ।

ଜୈନ ବିଶ୍ୱବିଜ୍ଞାନ କହେ ଯେ କାଳର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ଦ୍ଧଚକ୍ର ଠିକ୍ ଚବିଶ ଜଣ ତୀର୍ଥଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଯୁଗ ଧୀରେ ଧୀରେ ସୁଖର କାଳରୁ କଷ୍ଟର କାଳକୁ ଓହ୍ଲାଇବା ବେଳେ, ସେମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଧାରାରେ ଚତୁର୍ଥ ଭାବେ ଅଭିନନ୍ଦନନାଥଙ୍କ ସ୍ଥାନ ତାଙ୍କୁ ସେହି ଅବରୋହଣର ଆରମ୍ଭରେ ରଖେ। ସଭ୍ୟତାର ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ ପ୍ରଥମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଋଷଭନାଥଙ୍କ ଯୁଗ ସହିତ ସେ ଏତେ ନିକଟତର ଥିଲେ ଯେ, ରାଜା ଭାବେ ସେ ଶାସନ କରୁଥିବା ଜଗତରେ ଆଦିମ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ସମୟ ସହିତ ଜୈନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଯୋଡ଼ୁଥିବା ସରଳତା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ତଥାପି ବହୁ ପରିମାଣରେ ବଜାୟ ଥିଲା। ଚକ୍ରର ଦୂର ପ୍ରାନ୍ତରେ ମହାବୀରଙ୍କ ପରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ପ୍ରକଟ ହେବା ବେଳକୁ ଜଗତ ଯଥେଷ୍ଟ କଠୋର ହୋଇସାରିଥିଲା; ଏବଂ ଜୈନ ସଙ୍ଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାର ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସେହି ଅନୁପାତରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା। ଏହାର ବିପରୀତରେ, ଅଭିନନ୍ଦନନାଥଙ୍କ ଯୁଗକୁ ଏପରି ଏକ ଯୁଗ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ରାଜାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ତଥାପି ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟର ଧ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରଶଂସା ଆକର୍ଷଣ କରିପାରୁଥିଲା, ସେ ବାଛିଥିବା ପଥ ପ୍ରତି ସକ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁତା ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ଥିବାବେଳେ।

ଆଜି, ଜୈନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଅଭିନନ୍ଦନନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଓ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବାନର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ରଚିତ ଭକ୍ତିଗୀତ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ତବନ, ପାଠ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ମରଣର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ଧରି ରଖନ୍ତି: ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଭା, ଯାହା କୌଣସି ମୁକୁଟଠାରୁ ଅଧିକ ଝଲସେ, ତାହା ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଆସେ ନାହିଁ, ବରଂ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତିମ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଖୋଜରେ ସେହି ରାଜୈଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ରଖିବାର ଶୃଙ୍ଖଳାରୁ ଆସେ। ଆଜି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ବି ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି, ଏବଂ ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ ହେବାର ବହୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ମରଣକୁ ନିଜ ସହିତ ଘରକୁ ନେଇ ଯାଇ ପାରନ୍ତି।