ଅଜିତନାଥ, ଅଜେୟ ତୀର୍ଥଙ୍କର

ଜୈନ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜୀବନରେ ପାଞ୍ଚଟି ମୋଡ଼କୁ, ପଞ୍ଚକଲ୍ୟାଣକକୁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଉତ୍ସବର ଅବସର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରେ: ଗର୍ଭଧାରଣ, ଜନ୍ମ, ତ୍ୟାଗ (ଦୀକ୍ଷା), ସର୍ବଜ୍ଞତାର ପ୍ରାପ୍ତି (କେବଳ ଜ୍ଞାନ), ଏବଂ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି (ନିର୍ବାଣ)। ଅଜିତନାଥଙ୍କ ଜୀବନ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୋଇଥିବା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ ପୂର୍ବରୁ ଆସିଥିବା ହାତୀର ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦଶକ ପରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧାଇଥିବା ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଜୈନ ମନ୍ଦିର ଓ ଉତ୍ସବମାନ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଏହି ତୀର୍ଥଙ୍କର ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପାଇଁ ଯେମିତି, ଏହି ସମାନ ପାଞ୍ଚଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ସ୍ମରଣ କରିଆସୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ ଅଲୌକିକ ଘଟଣା ଭାବେ ନ ବିବେଚନା କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାର ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଚିହ୍ନଟଯୋଗ୍ୟ ଆକୃତି ଭାବେ।

ଋଷଭନାଥ ଜୈନ ପଥ ସ୍ଥାପନ କରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିବାର ବହୁ ପରେ, କାଳଚକ୍ର ଯୁଗ ପରେ ଯୁଗ ଧରି ଘୂରିଲା; ଶେଷରେ ପବିତ୍ର ନଗରୀ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ଜିତଶତ୍ରୁ ଓ ରାଣୀ ବିଜୟାଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପୁତ୍ର ଲାଭ ହେଲା। ତାଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ଭଳି, କଳ୍ପସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଳାକାପୁରୁଷଚରିତର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ବରେ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ, ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ରାଣୀ ବିଜୟା ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗର୍ଭାଧାନ ଘୋଷଣା କରୁଥିବା ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରୁ ଏକରେ ଏକ ହାତୀ ଦେଖିଥିଲେ। ଶିଶୁର ନାମ ଅଜିତ ରଖାଗଲା — ଅପରାଜିତ, ଯାହାଙ୍କୁ କେହି ଜିତି ପାରିବ ନାହିଁ — କାରଣ ଯୁବ ରାଜକୁମାର ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କୌଶଳ, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ସଦ୍‌ଗୁଣର କୌଣସି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ପାରି ନଥିଲା। ଏହି ଗୁଣ, ଏହାର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଅର୍ଥ କଣ ହେବ ତାହା ଚାରିପାଶର ଲୋକମାନେ ବୁଝିବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କୁ ଅଲଗା ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲା।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ବିପରୀତ, ଯାଙ୍କର ରାଜକୁମାର ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନାଟକୀୟ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଅଜିତନାଥଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ ସ୍ଥିର, କମ୍ ଗମ୍ଭୀର ନୁହେଁ ଏପରି ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲା। ତାଙ୍କ ଶାସନ ନ୍ୟାୟ ଓ ସଂଯମ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଥିଲା; ତା'ପରେ ଜନ୍ମରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ଯେଉଁ ମୁକ୍ତିର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲା, ସେଥି ଆଡ଼କୁ ସେହି ଅଟଳ ସଙ୍କଳ୍ପ ଆସିଲା। ବହୁ ବର୍ଷ ସୁଶାସନ କରି ଓ ସାଂସାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ସେ ସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତପସ୍ବୀ ପଥ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ କଠୋର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ — ଯାହା ପାଇଁ ଜଣେ ଅଜେୟ ରାଜକୁମାର ଭାବେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜୀବନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଇ ନଥିଲା। ତାଙ୍କ ଅଜେୟତା, ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଜୋର ଦିଅନ୍ତି, କେବେ ବି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ବିଷୟରେ ନଥିଲା। ତାହା କ୍ରୋଧ, ଅହଙ୍କାର, ପ୍ରତାରଣା ଓ ଲୋଭ ଏହି ଆନ୍ତରିକ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ମିଳୁଥିବା ଅଧିକ କଠିନ ବିଜୟ ବିଷୟରେ ଥିଲା — ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାକୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ। କୌଣସି ସେନା, ଯେତେ ଦକ୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମା ପକ୍ଷରୁ ଏହି ବିଶେଷ ଯୁଦ୍ଧ କେବେ ବି ଜିତି ପାରିବ ନାହିଁ।

ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା, ଅଜିତନାଥ କେବଳଜ୍ଞାନ — ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ — ଲାଭ କଲେ। ଋଷଭନାଥ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ଚତୁର୍ବିଧ ପଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ତାହା ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏକ ନୂତନ ଯୁଗ ପାଇଁ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମର ସେହି ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କଲେ, ଯାହା ପ୍ରଥମ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କଠାରୁ ଜୈନ ଆଚରଣର ଭିତ୍ତି ଥିଲା; ସେହି ସ୍ଥାପକ ଆଦର୍ଶଠାରୁ ଆହୁରି ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଏକ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ତାହାର ପ୍ରକାଶକୁ ଉପଯୁକ୍ତ କଲେ। ସେ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀଙ୍କର ଏକ ବିଶାଳ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସଂଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସମାଜକୁ ମଧ୍ୟ ପରିଚାଳନା କଲେ; ଚାରୋଟି ପୃଥକ ଦଳ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ବଦଳରେ, ଚତୁର୍ବିଧ ସଂଘକୁ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସମାଜ ଭାବରେ ଏକତ୍ର ଧରି ରଖିଲେ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସେ ବାହାତ୍ତର ଲକ୍ଷ ପୂର୍ବ ଜୀବିତ ଥିଲେ — ଜୈନ ବିଶ୍ୱବିଜ୍ଞାନର ଗଣନାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ଅକଳ୍ପନୀୟ ଏକ ସମୟ। ଏହା ସେହି ବିଶାଳ କାଳମାନର ସାକ୍ଷୀ, ଯେଉଁଥିରେ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ କର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରେ; ମାନବ ଆୟୁ ଆଜିର ପରିମାଣକୁ ସଙ୍କୁଚିତ ହେବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ, ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ନିଜ ଆଦି ଯୁଗର ସରଳତା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବହୁ ପରିମାଣରେ ବହନ କରୁଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା, ସେହି ସମୟରୁ ଏହା ଆସେ।

ଜୈନ ଟୀକାକାରମାନେ ଅଜିତନାଥଙ୍କ ନିଜ ନାମରେ ନିହିତ ବିରୋଧାଭାସ ପ୍ରତି ବାରମ୍ବାର ଫେରନ୍ତି: ଜଣେ ରାଜକୁମାର, ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଂସାରିକ ମାପଦଣ୍ଡରେ ଅସ୍ତ୍ର ବା କୌଶଳର ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ପରାସ୍ତ ହେବାର ନଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ ଏପରି ବିଜୟ ସ୍ଥାୟୀ ମୂଲ୍ୟର କୌଣସି ବିଷୟର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ ନାହିଁ। ଜଣେ ରାଜା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସିଂହାସନ ହରାଇ ପାରନ୍ତି, ଏବଂ ଜଣେ ବିଜେତା ଶେଷରେ ନିଜଠାରୁ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ପାରନ୍ତି। ମାତ୍ର ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଯେଉଁ ଚାରି ଆନ୍ତରିକ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାମ ନିଏ — କ୍ରୋଧ, ଅହଙ୍କାର, ପ୍ରତାରଣା ଓ ଲୋଭ — ସେମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ବା ଚତୁରତାରେ ମୋଟେ ପରାସ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ। ସେମାନେ କେବଳ ଆତ୍ମସଂଯମର ଧୀର, ଆକର୍ଷଣହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଖରେ ନତି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ଯାହା ଅଜିତନାଥ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ବାରମ୍ବାର ପ୍ରମାଣ କରିବା ପରେ ଯେ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ଆଉ କିଛି ବାକି ନଥିଲା।

ଅଜିତନାଥ ବର୍ତ୍ତମାନର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଶିଖରଜୀର ପବିତ୍ର ଶିଖର ଉପରେ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ, ଲାଭ କଲେ — ସେହି ପୂଜ୍ୟ ପର୍ବତରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୟ କ୍ରମେ ନିଜ ଅନ୍ତିମ କର୍ମ ଝାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରତୀକ, ହାତୀ, ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏକ ମନର ସ୍ଥିର, ଅଟଳ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ, ଯେ ମନ କେବଳ ଏକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀକୁ ପରାସ୍ତ କରି ନଥିଲା, ବରଂ ନିଜକୁ ବଶରେ ଆଣିଥିଲା।

ଆଜି ବି, ଜୈନ ଭକ୍ତମାନେ ଅଜିତନାଥଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏହା ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ଯେ ପ୍ରକୃତ ଅଜେୟତା ଜଗତର ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜର ଆନ୍ତରିକ ଦୁର୍ବଳତା ପାଖରେ କେବେ ବି ନ ନୁଆଁଇବାରେ ରହିଛି। ଏହା ଏପରି ଏକ ବିଜୟ ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ପରାସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା କେବେ ବି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବିରୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ାଯାଇ ନଥିଲା। ଜୈନ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀମାନଙ୍କରେ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବା ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରତିମାର ଆଧାରରେ ହାତୀ ଖୋଦିତ ଥାଏ। ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ରଚିତ ସ୍ତବନ ଭଜନଗୁଡ଼ିକ ସେହି ଏକ ଭାବନାକୁ ବାରମ୍ବାର ଫେରନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନାମ ବାଛାଯାଇଥିଲା: ସିଂହାସନ, ସେନା, କିମ୍ବା ବିଜେତା ପଦବୀ — ଏଥିରୁ କୌଣସିଟି ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ଆବଶ୍ୟକତାର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ ନାହିଁ; ଜିତିବା ଯୋଗ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିତରେ ଲଢ଼ାଯାଏ। ଶିଖରଜୀକୁ ଯାତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁ ଶିଖରକୁ ସେ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ନିଜ ଅନ୍ତିମ କର୍ମ ଝାଡ଼ିଥିଲେ ସେଥି ଆଡ଼କୁ ଚଢ଼ିବା ସମୟରେ, ପ୍ରାୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଯେ ପର୍ବତ ନିଜେ ଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ଦୁର୍ବଳ ଉପରେ କୌଣସି ସୁବିଧା ଦିଏ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାତ୍ରୀ, ସେମାନଙ୍କ ସାଂସାରିକ ସ୍ଥିତି ଯାହା ହେଉ, ସେହି ଦୁଇ ପାଦରେ ସେହି ପଥ ଚଢ଼ନ୍ତି — ଅଜିତନାଥଙ୍କ ନିଜ ଶିକ୍ଷାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସମତାର ଏକ କ୍ଷୀଣ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି।