ସମ୍ଭବନାଥ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ

ଏହି ଯୁଗର ଚବିଶ ଜଣ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିବା ସମୟରେ, ପ୍ରାଚୀନ ନଗରୀ ଶ୍ରାବସ୍ତୀ ଉପରେ ସୌର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ଜିତାରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ; ଜଣେ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଓ ଭକ୍ତିଭାବାପନ୍ନ ସାର୍ବଭୌମ, ଯିଏ ରାଣୀ ସୁସେନାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ; କେତେକ କାହାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ସେନା ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପରି, କଳ୍ପ ସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଲାକାପୁରୁଷଚରିତର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ବରେ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ତଥାପି ଧାର୍ମିକ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ବର୍ଷା ବିଫଳ ହେଲା ଏବଂ ଫସଲ ଶୁଖିଗଲା; ଶ୍ରାବସ୍ତୀକୁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଘେରିଲା ଯେ ଶସ୍ୟାଗାରଗୁଡ଼ିକ ଖାଲି ପଡ଼ି ରହିଲା, ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ହତାଶ ଓ ଭୋକିଲା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭରିଗଲା। ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜନୀତିରେ ଜଣାଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତଥାପି ଦୁଃଖ ଆହୁରି ଗଭୀର ହେଲା, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଭୂମିରେ ସମୃଦ୍ଧି ପୁନର୍ବାର ଫେରିବ ବୋଲି ଆଶା ହରାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ଏହି ଅନ୍ଧକାରମୟ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ତୃତୀୟ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆତ୍ମା ବିଜୟ ବିମାନର ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଲୋକରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଆସିଲା; ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସଞ୍ଚିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟ ସହ ଏକ ଜୀବନ ପରେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରୁଥିଲା; ଏବଂ ସେ ରାଣୀ ସୁସେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ କେବେ ବି ସାଧାରଣ ଘଟଣା ନୁହେଁ। ମାତା ଦେଖୁଥିବା ଚଉଦଟି, କିମ୍ବା କେତେକ କାହାଣୀରେ ଷୋଳଟି, ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଘୋଷିତ ହୁଏ। ସେ ଏକ ଧଳା ହାତୀ, ଏକ ଷଣ୍ଢ, ଏକ ସିଂହ, ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଏକ ମାଳା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏକ ଧ୍ୱଜା, ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳସ, ଏକ ପଦ୍ମ ସରୋବର, ଏକ କ୍ଷୀରସାଗର, ଏକ ଦିବ୍ୟ ବାହନ, ରତ୍ନର ଗଦା ଏବଂ ଧୂଆଁହୀନ ଅଗ୍ନି ଦେଖେ; ଏହିସବୁ ଦର୍ଶନକୁ ରାଜସଭାର ଯେ କୌଣସି ବିଦ୍ୱାନ ସ୍ୱପ୍ନବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଆତ୍ମାର ଆଗମନ ଘୋଷଣା ରୂପେ ଚିହ୍ନି ପାରିବେ।

ତେବେ ଏହି ଗର୍ଭଧାରଣକୁ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କରିଥିଲା ଯାହା ରାଜପ୍ରାସାଦର କାନ୍ଥ ବାହାରେ ରାଜ୍ୟରେ ତାହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଘଟିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଯେପରି ଆତ୍ମାର ଆଗମନର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଭାଙ୍ଗି ରହିଥିବା ବର୍ଷା ମେଘ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବର୍ଷିଲା; ଶୁଖିଲା କ୍ଷେତ ଉପରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଶ୍ରାବସ୍ତୀକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପ୍ରାୟ ରାତାରାତି ଓହ୍ଲାଇବାକୁ ଲାଗିଲା। କ୍ଷେତରେ ପୁଣି ଶସ୍ୟ ବଢ଼ିଲା, ବଜାର ଭରିଗଲା, ଏବଂ ଭୋକିଲାମାନେ ରୋଟୀ ପାଇଲେ। ରାଜା ଜିତାରି, ନିଜ ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ ସହ ଏହି ରୂପାନ୍ତର ପ୍ରକାଶ ପାଇବାର ଦେଖି, ଏହାକୁ କେବଳ ଆକସ୍ମିକ ସଂଯୋଗ ବୋଲି ଭାବିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ତାଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବଢ଼ୁଥିବା ଅସାଧାରଣ ସତ୍ତାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଥିଲା; ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଯେ ଏହି ଆତ୍ମା ଯେଉଁଠି ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେଠି ଦୁଃଖ ଓହ୍ଲାଏ ଏବଂ ସମ୍ଭାବନା ପୁନର୍ବାର ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ।

ଶିଶୁଟି ଜନ୍ମିତ ହେବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ନାମ ସମ୍ଭବ ରଖିଲେ; ସମ୍ଭାବନା, ସାମର୍ଥ୍ୟ, ବା ପ୍ରକୃତରେ ପରିଣତ ହେଉଥିବା ସୌଭାଗ୍ୟର ଭାବ ବହନ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ। ଆଶା ଛାଡ଼ିଥିବା ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧିର ପୁନରାଗମନ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହିଁ, ଶବ୍ଦଶଃ, ସମ୍ଭବ କରିଥିଲା। ସମୟ କ୍ରମେ ସେ ଶ୍ରାବସ୍ତୀର ସିଂହାସନ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରେ ପାଇବାର ବୟସରେ ବଢ଼ିଲେ, ପିତାଙ୍କ ପରି ନ୍ୟାୟରେ ଶାସନ କଲେ; ଏବଂ ତା'ପରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି, କଠୋର ତପସ୍ୱୀ ସାଧନା ପାଇଁ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ।

ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧ୍ୟାନ ପରେ ସେ ଏକ ଶାଳ ବୃକ୍ଷ ତଳେ କେବଳଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଜୀବନର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ, ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟର ପଥ ଅସଂଖ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ବିତାଇଲେ; ଶେଷରେ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରରେ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ, ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

ସମ୍ଭବନାଥଙ୍କ ଲାଞ୍ଛନ ବିଷୟରେ ଜୈନ ଟୀକାକାରମାନେ ଏକାଧିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି। କେହି କେହି ଅଶ୍ୱକୁ ମୋକ୍ଷ ଆଡ଼କୁ ଦ୍ରୁତ, ଦ୍ୱିଧାହୀନ ଗତିର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତି; ଯେଉଁ ଗତିରେ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ମାତ୍ରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ନିଜେ ଓହ୍ଲାଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ବରଂ ରାଜାଙ୍କ ନିଜ ପରିବାର ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, କାରଣ ଘୋଡ଼ା ଶାସକ ପରିବାରର ସମ୍ପଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କ୍ଷମତାର ଚିହ୍ନ। ସେହି ସମ୍ପଦ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷର ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଖାଲି ଓ ନିରୁପଯୋଗୀ ପଡ଼ି ରହିଥିଲା; ରାଜକୀୟ ଅଶ୍ୱଶାଳାରେ ଯେତେ ଘୋଡ଼ା ଥାଉ, ଯେଉଁ ଘଟଣା କୌଣସି ସେନା କିମ୍ବା ଧନଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି କରିପାରି ନଥିଲା, ସେହି ଘଟଣା ଶେଷରେ ସଙ୍କଟର ଅନ୍ତ ନିଜେ ଘଟାଇଲା। ଉଭୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏକ ମୂଳ ବିନ୍ଦୁରେ ସହମତ: ସେହି ଚିହ୍ନ ବଳ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଆଗମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ; ଏକ ଆତ୍ମା ଯିଏ କେବଳ ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏକ ରାଜ୍ୟର ଭାଗ୍ୟ ବଦଳାଇଦେଲା, ପରବର୍ତ୍ତୀ କୌଣସି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।

ଆଜି ବି, ସମ୍ଭବନାଥଙ୍କୁ ଜୈନ ମନ୍ଦିରରେ ଅଶ୍ୱ ଲାଞ୍ଛନ ସହ ଅଙ୍କିତ କରାଯାଏ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାମ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମର ଏହି କାହାଣୀ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି: ଏକ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବାଧିକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଅଭାବର ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ, ଜଗତରେ ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭଲର ଆଗମନ ହିଁ ସମୃଦ୍ଧି, ଆଶା ଓ ସମ୍ଭାବନା ପୁନଃସ୍ଥାପନର ମୋଡ଼ ହୋଇପାରେ, ଏହି ସ୍ମରଣ। ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରମ୍ପରାରେ ଅଜିତନାଥଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଏବଂ ଅଭିନନ୍ଦନନାଥଙ୍କ ପୂର୍ବରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଏହି କାହାଣୀକୁ ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭିତରେ ରଖେ, ଯେଉଁଥିର ପ୍ରତ୍ୟେକେ କୁହାଯାଏ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିଥିଲେ; ସମ୍ଭବନାଥଙ୍କ ଚିହ୍ନ ବିଶେଷ ଭାବରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ବା ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଯେଉଁମାନେ ଉଭୟଙ୍କ ଆଶା ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ ସେହି କ୍ଷେତ ଉପରେ ବର୍ଷା ଓ ଶସ୍ୟର ସାଧାରଣ ପୁନରାଗମନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା।