ਸੰਭਵਨਾਥ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ

ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਚੌਵੀ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਸੇਧੇ ਗਏ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਗਰ ਸ਼ਰਾਵਸਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ-ਵੰਸ਼ੀ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਿਤਾਰੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਵੰਸ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਉੱਤਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪਸੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਣੀ ਸੁਸੇਨਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਨਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਹੇਮਚੰਦਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਟੀ ਸ਼ਲਾਕਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਤੋਂ ਨਾ ਬਚਾ ਸਕਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਨਾ ਪਿਆ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਵਸਤੀ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਾਲ ਪਿਆ ਕਿ ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਹਤਾਸ਼ ਤੇ ਭੁੱਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਹਰ ਗਿਆਤ ਉਪਾਅ ਵਰਤ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਹ ਆਸ ਗੁਆਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਬਹੁਤਾਤ ਮੁੜ ਆਵੇਗੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਨੇ ਤੀਜਾ ਤੀਰਥੰਕਰ ਬਣਨਾ ਸੀ, ਵਿਜਯ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਤਰੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੰਦ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਸੁਸੇਨਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਦੇ ਕੋਈ ਆਮ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸਦਾ ਐਲਾਨ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚੌਦਾਂ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਹਾਥੀ, ਇੱਕ ਬਲਦ, ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ, ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਇੱਕ ਹਾਰ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਇੱਕ ਝੰਡਾ, ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼, ਕਮਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੋਵਰ, ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਾਗਰ, ਇੱਕ ਦਿਵਯ ਵਾਹਨ, ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੁਪਨ-ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਉੱਚਤਮ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਲਵੇਗਾ।

ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਇਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਹ ਸੀ ਜੋ ਅਗਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਮਾਨਸੂਨੀ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹ ਪਏ, ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਵਸਤੀ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਕੜੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਾਲ ਲਗਭਗ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਉਤਰਨ ਲੱਗਾ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਅਨਾਜ ਉੱਗਿਆ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਭਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਮਿਲੀ। ਰਾਜਾ ਜਿਤਾਰੀ ਨੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉਸ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹਸਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮੁੜ ਖਿੜਦੀ ਹੈ।

ਬਾਲਕ ਦੇ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਸੰਭਵ ਰੱਖਿਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੰਭਾਵਨਾ, ਸਮਰੱਥਾ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਸੱਚ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਲਈ ਬਹੁਤਾਤ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਸੰਭਵ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਆਸ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਵਸਤੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਬਣੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਠੋਰ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ, ਸਰਵਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਜੀਵਨ ਅਣਗਿਣਤ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਿਅਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਮਿਅਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਿਅਕ ਚਾਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਬਿਤਾਇਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਮੇਦ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਜੈਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਸੰਭਵਨਾਥ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਤੇਜ਼, ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਗਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਤਰ ਗਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਇਸਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਘੋੜੇ ਸ਼ਾਸਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ। ਉਹ ਦੌਲਤ ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰ ਪਈ ਰਹੀ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਹੀ ਅਸਤਬਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਘੋੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਨਾ ਵਾਪਰੀ ਜੋ ਕੋਈ ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਮੂਲ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ: ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਮਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਆਗਮਨ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤੀ ਗਈ।

ਅੱਜ ਵੀ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵਨਾਥ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਭਲਾਈ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤਾਤ, ਆਸ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਤਨਾਥ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਅਭਿਨੰਦਨਨਾਥ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਇਸ ਕਾਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਨਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸੰਭਵਨਾਥ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਸੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਸਾਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਮੀਦ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।