संभवनाथ आणि समृद्धीचे पुनरागमन

या युगातील चोवीस तीर्थंकरांनी मुक्तीकडे मार्गदर्शन केलेल्या काळात, प्राचीन श्रावस्ती नगरीवर सूर्यवंशी इक्ष्वाकु कुळातील राजा जितारी राज्य करत होते—ज्या राजवंशातून अनेक तीर्थंकर आणि महाकाव्यातील नायक राम यांचा उगम झाला असे मानले जाते। ते न्यायी आणि धर्मनिष्ठ सम्राट होते, आणि त्यांचा विवाह राणी सुसेना यांच्याशी झाला होता, ज्यांना काही कथांमध्ये केवळ सेना या नावाने स्मरण केले जाते। त्यांचे जीवन, त्यांच्या आधीच्या व नंतरच्या तीर्थंकरांच्या जीवनाप्रमाणे, कल्पसूत्रात नोंदवलेले असून आचार्य हेमचंद्र यांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्राच्या पर्व ३ मध्ये पुन्हा सांगितलेले आहे। तरीही एका धर्मनिष्ठ राजाचे शासनही आपल्या प्रजेला दुर्दैवापासून वाचवू शकले नाही। अनेक वर्षे पाऊस अपुरा पडला आणि पिके करपली, आणि श्रावस्तीवर इतका भीषण दुष्काळ कोसळला की धान्याची कोठारे रिकामी राहिली आणि रस्ते निराश आणि भुकेल्यांनी भरून गेले। राजा आणि त्यांच्या मंत्र्यांनी राजनीतीला ज्ञात असलेला प्रत्येक उपाय वापरला, तरीही दुःख अधिकच गहिरे होत गेले, आणि आपल्या भूमीत पुन्हा समृद्धी येईल अशी आशा लोक गमावू लागले।

याच अंधकारमय वर्षांत, जी आत्मा या युगातील तिसरे तीर्थंकर होण्यासाठी नियत होती, ती एका स्वर्गीय लोकातून उतरली—जिथे संचित आध्यात्मिक पुण्याच्या एका जीवनानंतर ती आनंदात वास करत होती—आणि राणी सुसेना यांच्या गर्भात प्रवेश केला। जैन परंपरेनुसार, तीर्थंकराचे गर्भधारण कधीही सामान्य घटना नसते। मातेला दिसणाऱ्या चौदा, किंवा काही कथांमध्ये सोळा, शुभ स्वप्नांद्वारे त्याची वर्दी दिली जाते। तिला एक श्वेत हत्ती, एक वृषभ, एक सिंह, देवी लक्ष्मी, एक माळ, चंद्र, सूर्य, एक ध्वज, एक पूर्ण कलश, एक कमळांचे सरोवर, दुग्धसागर, एक दिव्य वाहन, रत्नांचा ढीग आणि एक धूररहित अग्नी दिसतो—अशी दर्शने जी दरबारातील कोणताही विद्वान स्वप्नविचारक सर्वोच्च आध्यात्मिक सिद्धी असलेल्या आत्म्याच्या आगमनाची घोषणा म्हणून ओळखेल।

परंतु या गर्भधारणेला विशेष उल्लेखनीय बनवणारी गोष्ट म्हणजे राजवाड्याच्या भिंतींबाहेर त्यानंतरच्या दिवसांत जे घडू लागले ती होती। जणू आत्म्याच्या आगमनाला थेट प्रतिसाद म्हणून, दीर्घकाळ खंडित झालेले मान्सूनचे ढग जमले आणि बरसले, कोरड्या शेतांवर पाऊस पडला, आणि श्रावस्तीला वर्षानुवर्षे ग्रासलेला दुष्काळ जवळजवळ रातोरात ओसरू लागला। शेतांत पुन्हा धान्य उगवले, बाजार भरले, आणि भुकेल्यांना भाकर मिळाली। राजा जितारी, राणीच्या गर्भधारणेसोबत हे परिवर्तन घडताना पाहत होते; त्यांनी याकडे केवळ योगायोग म्हणून पाहिले नाही। त्यांच्यासाठी हे त्यांच्या गर्भात वाढणाऱ्या असामान्य अस्तित्वाचे थेट चिन्ह होते—एक जिवंत प्रत्यय की जिथे हा आत्मा प्रकट होतो, तिथे दुःख ओसरते आणि संभावना पुन्हा बहरते।

मूल जन्मले तेव्हा राजाने त्याचे नाव संभव ठेवले, हा शब्द संभावना, क्षमता, किंवा वास्तवात उतरणारे सौभाग्य असा अर्थ धारण करतो। त्यांचे अस्तित्वच, अक्षरशः, आशा सोडून दिलेल्या संपूर्ण राज्यासाठी समृद्धीचे पुनरागमन शक्य करून गेले होते। कालांतराने ते श्रावस्तीचे सिंहासन वारसाहक्काने मिळवण्यासाठी मोठे झाले, आणि आपल्या वडिलांप्रमाणेच न्यायाने राज्य करत राहिले; पुढे, सर्व तीर्थंकरांप्रमाणे, कठोर तपस्येसाठी त्यांनी अखेर आपले राज्य त्यागले।

अनेक वर्षांच्या ध्यानानंतर त्यांनी एका शाल वृक्षाखाली केवळ ज्ञान, सर्वज्ञ ज्ञान प्राप्त केले, आणि उर्वरित आयुष्य असंख्य शिष्यांना सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र्याचा मार्ग शिकवण्यात व्यतीत केले; त्यानंतर सम्मेद शिखरावर अंतिम मुक्ती, मोक्ष, प्राप्त झाली।

जैन टीकाकार संभवनाथांच्या चिन्हाचे एकापेक्षा अधिक अर्थ सांगतात। काही अश्वाला मुक्तीच्या दिशेने वेगवान, निःसंकोच गतीचे प्रतीक मानतात—तीच गती ज्याने त्यांचा आत्मा संसारात प्रवेशताच दुष्काळ स्वतः ओसरला, असे म्हटले जाते। इतर याला राजाच्या स्वतःच्या घराण्याशी जोडतात, कारण अश्व हे शासक घराण्याच्या संपत्तीचे आणि कृती करण्याच्या सामर्थ्याचे चिन्ह होते। दुष्काळाच्या वर्षांत ती संपत्ती राजवाड्याच्या तबेल्यात कितीही घोडे उभे असले तरी रिकामी आणि निरुपयोगी राहिली, जोपर्यंत कोणतेही सैन्य किंवा खजिना निर्माण करू शकत नव्हता अशा घटनेने शेवटी संकट स्वतःच संपवले नाही। दोन्ही अर्थ एका मूलभूत मुद्यावर सहमत आहेत: हे चिन्ह बळाऐवजी आगमनाद्वारे वापरलेल्या सामर्थ्याचे स्मरण करते।

आजही संभवनाथांना जैन मंदिरांत अश्वाच्या चिन्हासह दर्शवले जाते, आणि त्यांचे नामस्मरण करणारे भक्त प्रामुख्याने त्यांच्या जन्माच्या या कथेचे स्मरण करतात: राज्याच्या अत्यंत अंधकारमय टंचाईच्या काळातही, जगात खऱ्या आध्यात्मिक चांगुलपणाचे आगमन हाच तो वळण-बिंदू ठरू शकतो ज्याद्वारे समृद्धी, आशा आणि संभावना पुन्हा प्रस्थापित होतात, याची ही आठवण आहे। तीर्थंकर परंपरेत अजितनाथांनंतर आणि अभिनंदननाथांपूर्वी असलेले त्यांचे स्थान, दुष्काळ आणि समृद्धीची ही कथा जन्मांच्या अखंड साखळीत ठेवते; ज्यातील प्रत्येक जन्माने आपल्या राज्याला आपल्या परीने चिन्हांकित केले असे म्हटले जाते—संभवनाथांचे चिन्हांकन, विशेष म्हणजे, स्वप्न किंवा युद्धाने नव्हे, तर ज्या शेतांनी दोन्हीची अपेक्षा सोडली होती त्यांत पाऊस आणि धान्याच्या साध्या पुनरागमनाने झाले।