अभिनंदननाथ, अयोध्येचा सुवर्ण तीर्थंकर

चोवीस तीर्थंकरांच्या दीर्घ परंपरेत, ज्यांनी आत्म्यांना संसारसागरातून मुक्तीकडे नेले, या युगात चौथे प्रकट झाले ते अभिनंदननाथ. त्यांचा जन्म पवित्र अयोध्या नगरीत झाला; ही इक्ष्वाकु सूर्यवंशाची जन्मभूमी आहे, जिथून अनेक तीर्थंकर आपल्या राजवंशाचा वारसा सांगतात. त्यांचे पिता राजा संवर आणि माता राणी सिद्धार्था होत्या. “ज्यांनी आपले प्रयोजन साधले” असा अर्थ असलेले त्यांचे नाव, तीर्थंकराचा आत्मा जगात आणण्यासाठी नियत असलेल्या स्त्रीला साजेसे आहे, असे जैन परंपरा मानते. त्यांचे चरित्र कल्पसूत्रात नोंदलेले आहे; हे जैन धर्मातील तीर्थंकरांचे जीवनवृत्त सांगणारे प्राचीन शास्त्र आहे. आचार्य हेमचंद्र यांच्या बाराव्या शतकातील त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रातील चौथ्या पर्वात ते विस्ताराने पुन्हा सांगितले आहे.

प्रत्येक तीर्थंकराच्या गर्भधारणेप्रमाणेच, राणी सिद्धार्थेने चौदा शुभ स्वप्ने पाहिली; सर्वोच्च आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त करणाऱ्या आत्म्याच्या आगमनाची ही सूचना देतात, असे जैन शास्त्र सांगते.

तिने पांढरा हत्ती, बलवान वृषभ, राजस सिंह, दिव्य जलात स्नान करणारी लक्ष्मीदेवी, सुगंधी पुष्पमाला, पूर्ण चंद्र, तेजस्वी सूर्य, उंच ध्वज, पूर्ण भरलेला कलश, कमळांनी आच्छादलेले सरोवर, घुसळला जाणारा क्षीरसागर, दिव्य वाहन, रत्नांचा ढीग आणि धूररहित ज्योत पाहिली. बालकाचा जन्म झाला तेव्हा त्यांची त्वचा इतक्या तेजस्वी सुवर्णप्रभेने झळकली की पाहणाऱ्या प्रत्येकाला तत्काळ जाणवले की ते एखाद्या सामान्य राजपुत्रासमोर उभे नाहीत. वैद्य आणि राजसभेतील ज्योतिषीही अशा वर्णाचे वर्णन करण्यासाठी शब्द शोधताना अडखळले, असे सांगितले जाते; तो वर्ण सूर्याचे केवळ प्रतिबिंब न दाखवता स्वतःचाच अंतःप्रकाश धारण करीत असल्याचा भास देत होता. जैन प्रतिमाशास्त्र आजही अभिनंदननाथांना याच सुवर्ण वर्णात दाखवते. त्यांचे लांछन (चिन्ह) वानर आहे; ते ऐहिक आसक्तीने न झाकोळलेल्या मनाच्या चपळ, द्रुत स्पष्टतेचे प्रतीक मानले जाते, जे ऐहिक चिंतांच्या फांद्यांमधून संचार करू शकते, पण त्यांपैकी कोणत्याही एका फांदीत अडकत नाही.

अभिनंदननाथ एक बुद्धिमान आणि सक्षम राजपुत्र म्हणून वाढले आणि कालांतराने अयोध्येच्या सिंहासनावर आरूढ झाले; सर्व गृहस्थ-तीर्थंकरांप्रमाणे, त्यागापूर्वी न्याय आणि धर्मानुसार ते राज्य करीत राहिले. तरीही ऋषभनाथ, अजितनाथ आणि संभवनाथ यांच्याप्रमाणे, मोक्षाच्या ओढीने अखेर राजसत्तेच्या सुखसोयींवर मात केली. राज्य करत असतानाही त्यांनी ऐहिक सत्तेची अनित्यता असामान्य स्पष्टतेने ओळखली; आणि जेव्हा त्यागाची ओढ सिंहासनाच्या प्रत्येक कर्तव्यापेक्षा प्रबळ ठरली, तेव्हा त्यांनी आपला मुकुट बाजूला ठेवला. जैन तपस्वी मार्ग स्वीकारण्यासाठी त्यांनी कुटुंब आणि सर्व संपत्तीचा त्याग केला — ध्यान, अहिंसा, सत्य आणि वैराग्य यांचे जीवन, जे संन्यासी मार्गाबाहेरील फार थोडे लोक कल्पू शकतील इतक्या तीव्रतेने आचरले जाते.

वर्षानुवर्षांच्या तपश्चर्येनंतर आणि अढळ ध्यानानंतर, अभिनंदननाथांनी केवलज्ञान प्राप्त केले — संपूर्ण, सर्वव्यापी ज्ञानाची अवस्था, जी मोक्षाच्या आधीच्या आत्म्याच्या अंतिम टप्प्याची खूण आहे. केवली म्हणून पुढील वर्षे त्यांनी गावोगाव फिरत उपदेश करण्यात घालवली. भिक्षू, भिक्षुणी, गृहस्थ पुरुष आणि गृहस्थ स्त्रिया अशा चतुर्विध धर्मसंघाची त्यांनी स्थापना केली. ‘तीर्थ’ या शब्दावरून ‘तीर्थंकर’ ही उपाधी येते, म्हणजे तीर्थ निर्माण करणारा, जो असा घाट बांधतो की ज्यामुळे इतरांनाही संसारसागर पार करता येतो. परंपरेनुसार ते पाच दशलक्ष पूर्व वर्षे जगले; हे जैन कालगणनेतील अफाट कालमापन आहे, जे सामान्य इतिहासापेक्षा, इतका प्रगत आत्मा आपले कार्य पूर्ण होईपर्यंत शिकवण्यात किती काळ सक्रिय राहू शकतो याचे संकेत म्हणून अधिक पाहिले जाते. त्या कालावधीच्या अखेरीस त्यांनी सम्मेद शिखरावर अखेरचे भौतिक शरीर त्यागले, आणि त्यांच्यापूर्वी व नंतर त्याच शिखरावरून मुक्ती प्राप्त केलेल्या अनेक तीर्थंकरांसह मोक्ष प्राप्त केला.

जैन विश्वविज्ञान मानते की कालचक्राच्या प्रत्येक अर्धचक्रात नेमके चोवीस तीर्थंकर उत्पन्न होतात, जे युग सुखाच्या काळापासून कष्टाच्या काळाकडे हळूहळू उतरत असताना एका निश्चित क्रमाने प्रकट होतात. या रांगेत चौथे असल्यामुळे अभिनंदननाथ या उतरणीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात येतात. प्रथम तीर्थंकर आणि सभ्यतेचे पारंपरिक संस्थापक ऋषभनाथ यांच्या युगाच्या इतके जवळ, की ज्या जगावर ते राजा म्हणून शासन करीत होते त्यामध्ये जैन ग्रंथ प्रारंभिक तीर्थंकरांच्या काळाशी जोडत असलेली बरीच सरलता आणि समृद्धी अजूनही शिल्लक होती. नंतरचे तीर्थंकर, जसे की महावीर, कालचक्राच्या दूरच्या टोकाला प्रकट झाले तेव्हा जग बरेच कठोर झाले होते, आणि जैन संघ स्थापन करण्याचे त्यांचे कार्य त्या प्रमाणात अधिक विरोधाला सामोरे गेले. याउलट अभिनंदननाथांचा काळ असा स्मरणात आहे की ज्यामध्ये एका न्यायी राजाच्या त्यागाने, त्यांनी निवडलेल्या मार्गाविरुद्ध सक्रिय शत्रुत्वावर मात करण्याची गरज न पडता, संपूर्ण राज्याचे लक्ष आणि आदर वेधून घेतला.

आजही जैन तीर्थक्षेत्रांतील अभिनंदननाथांची मंदिरे आणि मूर्ती त्यांच्या सुवर्ण वर्णाने व वानर चिन्हाने ओळखल्या जातात; आणि त्यांचे स्तवन (त्यांच्या सन्मानार्थ रचलेली भक्तिस्तोत्रे) म्हणणारे भक्त त्यांना या स्मरणाचे प्रतीक मानतात, की खरे तेज, जे कोणत्याही मुकुटापेक्षा अधिक झळकते, ते राजवंशात जन्म घेण्याने नव्हे, तर आत्म्याच्या अंतिम मुक्तीच्या शोधात त्या राजसत्तेचा पूर्णपणे त्याग करण्याच्या शिस्तीतून येते. आज अयोध्येला भेट देणारे यात्रेकरू त्यांच्या जन्माशी संबंधित स्थळांचा माग काढू शकतात, आणि ती भेट संपल्यानंतरही बराच काळ तोच स्मरणबोध आपल्यासोबत घरी नेऊ शकतात.