सुमतिनाथ आणि गर्भातील बुद्धिमत्ता

संसाराचा सागर ओलांडून मुक्तीचा घाट इतरांना दाखवणाऱ्या तीर्थंकरांमध्ये, या युगात पाचवे प्रकट झाले ते सुमतिनाथ. त्यांचा जन्म प्राचीन आणि पूजनीय अयोध्या नगरीत राजा मेघरथ आणि राणी मंगला यांच्या पोटी इक्ष्वाकू सूर्यवंशात झाला. हीच राजघराण्याची रेषा, जिचा संबंध हिंदू परंपरा पुढे रामाशी जोडते. प्रत्येक तीर्थंकराच्या गर्भधारणेप्रमाणे राणीने चौदा शुभ स्वप्ने पाहिली, जी जैन शास्त्र सर्वोच्च आध्यात्मिक प्राप्ती असलेल्या आत्म्याच्या गर्भप्रवेशाचे चिन्ह मानते: एक पांढरा हत्ती, पूर्ण चंद्र, माशांची जोडी, तेजस्वी सूर्य, आणि अतुल्य वैभवाची इतर दृश्ये. परंपरा नोंदवते की स्वप्नांचा अर्थ लावण्यासाठी बोलावलेल्या एका भविष्यवेत्त्याने राजदांपत्याला खात्री दिली की येणारे बालक सामान्य राजपुत्र नसून तीर्थंकर होऊन असंख्य आत्म्यांना मुक्तीकडे नेईल.

ही बातमी ऐकल्यावर अयोध्येतील संपूर्ण राज्याने आनंद आणि अपेक्षेत सहभाग घेतला, असे सांगितले जाते. हा अजन्मा बालक जन्मापूर्वीच राज्याच्या कारभारावर किती मोठा प्रभाव पाडणार होता, त्याची ही पूर्वसूचना होती. हा वृत्तांत आचार्य हेमचंद्र यांच्या बाराव्या शतकातील त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित, म्हणजे श्रद्धेतील त्रेसष्ट प्रतिष्ठित व्यक्तींची महान जैन कथा, यातील तिसऱ्या पर्वाच्या तिसऱ्या भागातील सुमतिनाथचरित्रात जतन केला आहे.

पण त्या गर्भावस्थेत जे घडले, त्यावरूनच बालकाला हे नाव मिळाले. त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितनुसार, राज्यातील एका वृद्ध ब्राह्मणाचा मृत्यू दोन पत्नींना सोडून झाला होता. प्रत्येक पत्नीने दरबारासमोर आग्रह धरला की तिचाच मुलगा ब्राह्मणाचा खरा वारस आहे, आणि दुसरीचा दावा खोटा आहे. एकापाठोपाठ एक साक्षीदार कोणताही निर्णय देऊ शकले नाहीत. दोन्ही स्त्रिया तितक्याच ठामपणे रडत आणि वाद घालत राहिल्या, शेवटी हे प्रकरण निवाडा मिळावा म्हणून राणी मंगलेपुढे आणले गेले.

राणी मंगला आपल्या गर्भात अजन्मा तीर्थंकर धारण करत होत्या, ज्यांच्या केवळ उपस्थितीने जवळच्या लोकांची विवेकबुद्धी धारदार होते, असे मानले जाते. त्यांनी अशी एक कसोटी सुचवली जी कोणाच्याही मनात आली नव्हती. दोन्हीपैकी कोणताही दावा युक्तिवादाने सिद्ध होत नसल्याने, वादग्रस्त बालकाचे दोन तुकडे करून प्रत्येक स्त्रीला एक तुकडा द्यावा, आणि प्रकरण मिटवावे. हे ऐकताच एक पत्नी तत्काळ तयार झाली, तिला केवळ आपला वाटा मिळण्याची काळजी होती. दुसरी भयाने मागे सरली आणि रडून म्हणाली की बालकावर हानीचा लहानसा स्पर्शही होण्यापेक्षा ती त्याच्यावरचा आपला दावा पूर्णपणे सोडून देईल. त्या एका प्रतिक्रियेने राणीने सत्य निश्चित झाल्याचे जाहीर केले. केवळ खऱ्या आईलाच, जिंकण्याच्या इच्छेपेक्षा अधिक प्रेम मुलावर असू शकते, आणि म्हणून बालक त्या स्त्रीला देण्यात आले, जी त्याला गमावण्यास तयार होती पण त्याला दुःख होऊ देण्यास नव्हती.

या निवाड्याच्या शहाणपणाचे दरबाराला कौतुक वाटले, आणि राणीच्या युक्तीची कथा तिच्या स्वतःच्या बालकाच्या जन्माआधीच अयोध्येत पसरली. काही महिन्यांनी राणीचा स्वतःचा पुत्र जन्मला, तेव्हा त्याचे नाव सुमती ठेवण्यात आले. म्हणजे उदात्त, विवेकी शहाणपणाचे प्रतीक. जन्म घेण्याआधीच त्याच्यातून प्रकाशणाऱ्या स्पष्टतेचा सन्मान म्हणून हे नाव होते. परंपरेनुसार, दरबारातील साक्षीदारांना जे सोडवता आले नाही ते राणीला सोडवता आले, कारण अजन्मा तीर्थंकरांच्या उपस्थितीनेच तिची बुद्धी इतकी धारदार झाली होती.

सुमतिनाथ अयोध्येवर त्याच न्यायाने राज्य करत मोठे झाले, ज्याने त्यांच्या आईचा प्रसिद्ध निवाडा ओळखला जात होता. त्यांचा कारभार करुणेने संयमित न्यायाचा म्हणून स्मरला जातो. असे राज्य जिथे वाद त्याच संयमाने सोडवले जात, जो संयम त्यांच्या आईने एकेकाळी दुःखी दरबारासमोर दाखवला होता. तरीही, त्यांच्या आधीच्या प्रत्येक तीर्थंकराप्रमाणे, केवळ चांगला राज्यकारभार पुरेसा नव्हता. सिंहासन, राजवाडा आणि प्रत्येक कौटुंबिक बंधन सोडून त्यांनी भटक्या तपस्व्याचे व्रत घेतले. उपवास, मौन आणि ध्यान या मुक्तीच्या जैन मार्गाला चिन्हांकित करणाऱ्या कठोर साधनांना त्यांनी तोंड दिले. जैन परंपरेनुसार, कितीही न्यायी राजाही अंतिम मुक्तीच्या मार्गावर ही साधना टाळू शकत नाही. अखेरीस, अविरत तपश्चर्या आणि आंतरिक शिस्तीने त्यांनी आत्म्यावरील ढग असलेली कर्मे जाळून टाकली आणि केवलज्ञान प्राप्त केले, म्हणजे सर्व काळातील सर्व गोष्टींचे सर्वज्ञ, अबाधित ज्ञान. जेव्हा कर्माचा शेवटचा पडदाही दूर होतो, तेव्हा प्रत्येक मुक्त आत्मा पोहोचतो तीच परिपूर्ण स्पष्टता, असे जैन परंपरा मानते.

तीर्थंकर म्हणून सुमतिनाथांनी उरलेले आयुष्य सम्यक श्रद्धा, सम्यक ज्ञान आणि सम्यक आचरण या त्रिविध मार्गाचा, म्हणजे रत्नत्रयचा, उपदेश करण्यात घालवले. तीच तीन रत्ने प्रत्येक तीर्थंकर मुक्तीचा मार्ग म्हणून शिकवतो. त्यांनी आपल्या पश्चात शिकवण पुढे नेण्यासाठी गणधर, म्हणजे प्रमुख शिष्य, एकत्र केले. गृहस्थ आणि तपस्वी दोघांनाही त्यांनी दाखवून दिले की खरे शहाणपण, जसे त्यांच्या आईचे होते, केवळ चतुराईने ओळखले जात नाही, तर ते ज्या करुणेचे रक्षण करते त्यावरून ओळखले जाते.

जैन प्रतिमाशास्त्रात त्यांचे स्मरण हंस या चिन्हाने आणि सुवर्ण छटेने केले जाते. या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे, सम्मेद शिखरावर त्यांनी अंतिम मुक्ती, म्हणजे मोक्ष, प्राप्त केला असे मानले जाते. नंतरच्या जैन परंपरेने त्या शिखराला तो स्थान मानले, जिथे इतर कोणत्याही तीर्थंकरांपेक्षा अधिक तीर्थंकरांनी मुक्ती प्राप्त केली.

आजही सम्मेद शिखरावर चढणारे यात्रेकरू त्यांच्या सहतीर्थंकरांच्या मंदिरांमध्ये सुमतिनाथांचे मंदिर पाहतात. त्यांच्या आईच्या युक्तीने एका वादग्रस्त वारसा प्रकरणात प्रथम प्रकट झालेले शहाणपण, जैन कथेनुसार, त्यांच्या पुत्राने स्वतःसाठी पुढे कधीतरी मिळवलेल्या त्या अधिक महान, सर्वव्यापी ज्ञानाची केवळ एक झलक होती, याची ही आठवण आहे.