ସୁମତିନାଥ ଏବଂ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ପ୍ରଜ୍ଞା

ସଂସାରର ସାଗର ପାର ହୋଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତିର ଘାଟ ଦେଖାଇଥିବା ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଯୁଗରେ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଆବିର୍ଭୂତ ହେଲେ ସୁମତିନାଥ। ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ନଗର ଅଯୋଧ୍ୟାରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ରାଜା ମେଘରଥ ଓ ରାଣୀ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ଘରେ ସେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁ ରାଜବଂଶକୁ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ପରେ ରାମଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗର୍ଭାଧାନ ପରି, ରାଣୀ ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭରେ ଅବତରଣର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ କରେ: ଧଳା ହାତୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ମାଛଯୋଡ଼ି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଅତୁଳନୀୟ ମହିମାର ଅନ୍ୟ ଦର୍ଶନ। ସ୍ୱପ୍ନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ଡକାଯାଇଥିବା ଜଣେ ଜ୍ୟୋତିଷୀ ରାଜଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ଯେ ଆଗାମୀ ଶିଶୁ ସାଧାରଣ ରାଜକୁମାର ହେବେ ନାହିଁ, ବରଂ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହୋଇ ଅସଂଖ୍ୟ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦିଗରେ ପଥ ଦେଖାଇବେ, ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଏପରି ଲେଖେ।

ଏହି ସମ୍ବାଦ ପରେ ସମଗ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟା ରାଜ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାଶାରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଥିଲା ସେହି ଅଜାତ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ରାଜ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ପକାଇବେ ଏକ ବୃହତ୍ତର ପ୍ରଭାବର ପୂର୍ବାଭାସ। ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଲାକାପୁରୁଷଚରିତ୍ରର ସୁମତିନାଥ-ଚରିତ୍ର, ପର୍ବ ୩.୩ରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଛି; ଏହା ଜୈନ ଧର୍ମର ତେଷଟି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱଙ୍କ ଏକ ମହାନ ଜୈନ ଆଖ୍ୟାନ।

ତେବେ ସେ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ହିଁ ଶିଶୁକୁ ତାଙ୍କ ନାମ ଦେଇଥିଲା। ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଲାକାପୁରୁଷଚରିତ୍ର ଅନୁସାରେ, ରାଜ୍ୟର ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ନୀ ସଭା ସମକ୍ଷରେ ଜିଦ କରୁଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁତ୍ର ହିଁ ବ୍ରାହ୍ମଣର ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଦାବି ମିଥ୍ୟା। ସାକ୍ଷୀ ପରେ ସାକ୍ଷୀ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଲା ନାହିଁ। ଦୁଇ ନାରୀ ସମାନ ଦୃଢ଼ତାରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତର୍କ କରିଥିଲେ, ଶେଷରେ ମାମଲାଟି ରାଣୀ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ବିଚାର ପାଇଁ ଆଣାଗଲା।

ରାଣୀ ମଙ୍ଗଳା ନିଜ ଗର୍ଭରେ ସେହି ଅଜାତ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ନିକଟସ୍ଥ ଲୋକଙ୍କ ବିବେକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କରୁଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ କେହି ଭାବି ନ ଥିବା ଏକ ପରୀକ୍ଷା ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ: ଯେହେତୁ କୌଣସି ଯୁକ୍ତିରେ କୌଣସି ଦାବି ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇପାରୁ ନାହିଁ, ବିବାଦୀୟ ଶିଶୁକୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାରୀକୁ ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ ଦିଆଯାଉ, ଏବଂ ଏ ବିଷୟ ସମାପ୍ତ ହେଉ। ଏହା ଶୁଣି ଜଣେ ପତ୍ନୀ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, କେବଳ ଏତିକି ଚିନ୍ତା କରି ଯେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଅଂଶ ମିଳିବ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଭୟରେ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ ଏବଂ କାନ୍ଦି କହିଲେ ଯେ ଶିଶୁର ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷତି ଦେଖିବା ଅପେକ୍ଷା ସେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିଜ ଦାବି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ସେହି ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ରାଣୀ ସତ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ: ଜିତିବାର ଇଚ୍ଛାଠାରୁ ଅଧିକ ଯେ ଭଲପାଏ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ମାତା। ତେଣୁ ଶିଶୁଟିକୁ ସେହି ନାରୀଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା, ଯିଏ ତାକୁ କଷ୍ଟ ଭୋଗିବାକୁ ଦେବା ଅପେକ୍ଷା ତାକୁ ହରାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ।

ସଭା ଏହି ବିଚାରର ବିବେକ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହେଲା, ଏବଂ ରାଣୀଙ୍କ ଚତୁରତାର କାହାଣୀ ତାଙ୍କ ନିଜ ସନ୍ତାନର ଜନ୍ମର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ସମଗ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ବ୍ୟାପିଗଲା। କିଛି ମାସ ପରେ ରାଣୀଙ୍କ ନିଜ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ; ଶ୍ୱାସ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିବା ଯେଉଁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ମନେ ହୋଇଥିଲା, ତାହାର ସମ୍ମାନରେ ତାଙ୍କ ନାମ ରଖାଗଲା ସୁମତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଉଦାର ଓ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଅଧିକାରୀ। ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ସଭାର ସାକ୍ଷୀମାନେ ଯାହା ସମାଧାନ କରିପାରି ନ ଥିଲେ, ତାହା ସମାଧାନ କରିବା ପାଇଁ ମାତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଅଜାତ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ନିଜ ଉପସ୍ଥିତିରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।

ସୁମତିନାଥ ବଡ଼ ହୋଇ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଚାରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିବା ସେହି ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା ସହିତ ଅଯୋଧ୍ୟା ଶାସନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଶାସନ କରୁଣା ଦ୍ୱାରା ସଂଯତ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ, ଏକ ଏପରି ରାଜ୍ୟ ଯେଉଁଠି ବିବାଦ ସେହି ଧୈର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ମୀମାଂସିତ ହେଉଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କ ମାତା ଏକଦା ଶୋକାକୁଳ ସଭାକୁ ଦେଖାଇଥିଲେ। ତଥାପି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରି, ଏକ ସୁଶାସିତ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ହୋଇନଥିଲା। ସିଂହାସନ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାରିବାରିକ ବନ୍ଧନ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଏକ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଉପବାସ, ମୌନ ଓ ଧ୍ୟାନର ସେହି କଠୋର ସାଧନା ସହ୍ୟ କଲେ ଯାହା ଜୈନ ମୁକ୍ତିପଥର ଚିହ୍ନ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ କୌଣସି ଶାସକ, ଯେତେ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ହେଲେ ବି, ଚରମ ମୁକ୍ତିପଥରେ ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଏଡ଼ାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କାଳକ୍ରମେ, ଅବିରାମ ତପସ୍ୟା ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା କର୍ମକୁ ଦଗ୍ଧ କରି କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ, ଅର୍ଥାତ୍ କାଳର ସମସ୍ତ ଭାଗରେ ସମସ୍ତ ବିଷୟର ଅବାଧ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ କର୍ମର ଶେଷ ଆବରଣ ଖସିଗଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଶେଷରେ ଯେଉଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ପଷ୍ଟତା ପାଆନ୍ତି, ଏହା ସେହି।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ସୁମତିନାଥ ନିଜ ଜୀବନର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ରତ୍ନତ୍ରୟ ପଥର ଉପଦେଶରେ ବିତାଇଲେ, ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ, ଏହି ତିନି ରତ୍ନ, ଯାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମୁକ୍ତିର ପଥ ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି। ନିଜ ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଗକୁ ବହନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଗଣଧର, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଧାନ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କଲେ; ଗୃହସ୍ଥ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ସେ ଦେଖାଇଲେ ଯେ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଜ୍ଞା, ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞା ପରି, କେବଳ ଚତୁରତାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଯେଉଁ କରୁଣା ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଚିହ୍ନାଯାଏ।

ଜୈନ ପ୍ରତିମାବିଜ୍ଞାନରେ ତାଙ୍କୁ ହଂସ ଚିହ୍ନ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣିମ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଯୁଗର ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରି, ସେ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରର ପବିତ୍ର ଶୃଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ଚରମ ମୁକ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ମୋକ୍ଷ, ଲାଭ କରିଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପୂଜା କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ।

ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରରେ ଆରୋହଣ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ସହ-ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁମତିନାଥଙ୍କ ଦେବାଳୟ ପାର ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି। ଏକ ବିବାଦୀୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ମାମଲାରେ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଚତୁରତା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଜ୍ଞା, ଜୈନ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏକଦିନ ନିଜେ ଲାଭ କରିବେ ଯେଉଁ ମହାନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଜ୍ଞାନର କେବଳ ଏକ ପୂର୍ବାଭାସ ଥିଲା; ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେହି କଥା ସ୍ମରଣ କରାଇ ଦିଏ।