अजितनाथ, अजिंक्य तीर्थंकर

जैन परंपरा प्रत्येक तीर्थंकराच्या जीवनात पाच वळणांना, पंचकल्याणकांना, वैश्विक उत्सवाचे प्रसंग मानते: गर्भधारणा, जन्म, त्याग (दीक्षा), सर्वज्ञतेची प्राप्ती (केवल ज्ञान), आणि अंतिम मोक्ष (निर्वाण). अजितनाथांचे जीवन या पाचही टप्प्यांतून उलगडत गेल्याचे स्मरण केले जाते, त्यांच्या गर्भधारणेपूर्वी आलेल्या हत्तीच्या स्वप्नापासून, दशकांनंतर त्यांच्या तपश्चर्येला मुकुट चढवणाऱ्या मोक्षापर्यंत. जैन मंदिरे आणि उत्सव शतकानुशतके या तीर्थंकरासाठी, प्रत्येक तीर्थंकरासाठी जसे, याच पाच क्षणांचे स्मरण करत आले आहेत, त्यांना वेगळे चमत्कार न मानता प्रत्येक मुक्त आत्म्याच्या जीवनाने धारण केलेला ओळखता येणारा आकार मानून.

ऋषभनाथांनी जैन मार्गाची स्थापना करून मोक्ष प्राप्त केल्यानंतर बराच काळ लोटला, आणि कालचक्र युगांमधून फिरत राहिले; शेवटी पवित्र अयोध्या नगरीत, इक्ष्वाकू वंशातील राजा जितशत्रू आणि राणी विजया यांना सुवर्णकांतीचा पुत्र प्राप्त झाला. त्यांचे जीवन, त्यांच्या आधी आणि नंतर झालेल्या तीर्थंकरांप्रमाणेच, कल्पसूत्रात नोंदलेले आहे आणि आचार्य हेमचंद्रांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रातील दुसऱ्या पर्वात पुन्हा सांगितले गेले आहे. त्यांच्या जन्मापूर्वी, तीर्थंकराच्या गर्भधारणेची सूचना देणाऱ्या चौदा शुभ स्वप्नांपैकी एका स्वप्नात राणी विजयाने हत्ती पाहिला, अशी परंपरा सांगते. बालकाचे नाव अजित ठेवण्यात आले — जिंकता न येणारा — कारण तरुण राजकुमार असतानाही कौशल्य, शक्ती किंवा गुणांच्या कोणत्याही स्पर्धेत कोणीही त्यांना हरवू शकत नसे. हा गुण, त्याचा अंतिम अर्थ काय असेल हे त्यांच्या सभोवतालच्या लोकांना समजण्याच्या खूप आधीपासून, त्यांना वेगळे ठरवत होता.

नंतरच्या अनेक तीर्थंकरांच्या विपरीत, ज्यांची राजकुमारपदाची वर्षे एका नाट्यमय त्यागाने ओळखली जातात, अजितनाथांचे जीवन स्थिर, तरीही कमी गहन नसलेल्या वाटेने गेले. त्यांचे राज्य न्याय आणि संयमासाठी प्रसिद्ध होते; त्यानंतर जन्मापासूनच त्यांच्या नावाने दिलेल्या मुक्तीच्या वचनाकडे त्याच अढळ निश्चयाने वाटचाल सुरू झाली. अनेक वर्षे उत्तम राज्य करून आणि सांसारिक कर्तव्ये पूर्ण करून, त्यांनी सिंहासन त्यागले, संन्यासाचा मार्ग स्वीकारला आणि कठोर तपश्चर्या केली — जिच्यासाठी एक अजिंक्य राजकुमार म्हणून त्यांच्या पूर्वायुष्याने त्यांना खरी तयारी दिली नव्हती. त्यांची अजेयता, जैन आचार्य ठामपणे सांगतात, कधीच प्रतिस्पर्धी राजांना हरवण्याविषयी नव्हती. ती क्रोध, अहंकार, कपट आणि लोभ या आंतरिक शत्रूंवर मिळवावयाच्या अधिक कठीण विजयाविषयी होती — जे प्रत्येक आत्म्याला पुनर्जन्माच्या चक्रात बांधून ठेवतात. कोणतेही सैन्य, कितीही कुशल असले तरी, आत्म्याच्या वतीने हे विशेष युद्ध कधीच जिंकू शकत नाही.

सततचे ध्यान आणि आत्मसंयमाच्या द्वारे अजितनाथांनी केवळज्ञान — पूर्ण आणि सर्वज्ञ ज्ञान — प्राप्त केले. ऋषभनाथांनी प्रथम मांडलेल्या चतुर्विध मार्गाचा त्यांनी उपदेश करण्यास सुरुवात केली, नव्या युगासाठी त्याच अहिंसा, सत्य आणि आत्मसंयमाच्या शिस्तींना दृढ केले — ज्या शिस्तींनी पहिल्या तीर्थंकरांपासूनच जैन आचरणाचा पाया घातला होता; त्या शिस्तींची अभिव्यक्ती त्या संस्थापक आदर्शापासून दूर असलेल्या पिढीसाठी त्यांनी अनुकूल केली. त्यांनी भिक्षू आणि भिक्षुणींचा विशाल संघ स्थापन केला, आणि त्यांच्यासोबत गृहस्थ अनुयायांच्या समुदायालाही मार्गदर्शन केले; चार वेगळे गट स्वतंत्रपणे मार्ग चालण्याऐवजी चतुर्विध संघाला एकच जिवंत समुदाय म्हणून एकत्र ठेवले. परंपरेनुसार ते बहात्तर लाख पूर्व जगले — जैन विश्वविज्ञानाच्या मापातही जवळजवळ अकल्पनीय असा कालावधी. जैन परंपरा आपल्या सुरुवातीच्या तीर्थंकरांची कृत्ये ज्या विशाल कालमापात ठेवते, त्याचे हे साक्ष आहे; मानवी आयुष्य आजच्या मर्यादेपर्यंत आखडण्याच्या खूप आधीच्या, जगात आपल्या आदियुगातील सुख आणि समृद्धी बरीच टिकून होती असे मानल्या गेलेल्या काळातील ही गोष्ट आहे.

जैन टीकाकार अजितनाथांच्या नावातच दडलेल्या विरोधाभासाकडे वारंवार वळतात: एक राजकुमार, जो प्रत्येक सांसारिक मापदंडानुसार शस्त्र किंवा कौशल्याच्या स्पर्धांमध्ये पराभूत होऊ शकत नव्हता, तरीही त्याला समजले की अशा प्रकारच्या विजयाने कोणत्याही चिरस्थायी मूल्याच्या गोष्टीचा निकाल लागत नाही. बलवान सैन्यापुढे राजा आपले सिंहासन गमावू शकतो, आणि एखादा विजेता अखेर स्वतःपेक्षा अधिक कुशल प्रतिस्पर्ध्याला भेटू शकतो. पण जैन शिकवण ज्या चार आंतरिक शत्रूंची नावे घेते — क्रोध, अहंकार, कपट आणि लोभ — त्यांना शक्तीने किंवा चातुर्याने अजिबात हरवता येत नाही. ते केवळ आत्मसंयमाच्या संथ, आकर्षणहीन कार्यालाच शरण जातात; ते कार्य अजितनाथांनी हाती घेतले, हे अनेक वेळा सिद्ध केल्यानंतर की बाह्य स्पर्धेत सिद्ध करण्यासारखे काहीही उरलेले नव्हते.

अजितनाथांनी आजच्या झारखंडमधील शिखरजीच्या पवित्र शिखरांवर अंतिम मुक्ती, मोक्ष, प्राप्त केला — त्याच पूज्य पर्वतावर अनेक इतर तीर्थंकरांनीही कालांतराने आपली अंतिम कर्मे गळून टाकली. त्यांचे प्रतीक, हत्ती, त्यांच्या जन्मापूर्वीच्या स्वप्नाची आठवण करून देते, आणि एखाद्या प्रतिस्पर्ध्यावर केवळ मात करण्याऐवजी स्वतःवर प्रभुत्व मिळवलेल्या मनाची स्थिर, अविचल शक्ती दर्शवते.

आजही जैन भक्त अजितनाथांचे नाव स्मरून हे लक्षात ठेवतात की खरी अजिंक्यता जगाच्या स्पर्धांमध्ये नसून आपल्या अंतर्गत दुर्बलतांपुढे कधीही नमते न घेण्यात आहे. हा असा विजय आहे ज्यात कोणताही प्रतिस्पर्धी पराभूत होत नाही, कारण तो कधीच दुसऱ्या कोणाविरुद्ध लढला गेलाच नव्हता. जैन तीर्थक्षेत्रांवरील त्यांना समर्पित मंदिरे त्यांना ध्यानस्थ बसलेले दाखवतात, आणि त्यांच्या मूर्तीच्या पायथ्याशी हत्ती कोरलेला असतो. त्यांच्या सन्मानार्थ रचलेली स्तवने त्याच विचाराकडे वारंवार परत येतात ज्यासाठी त्यांचे नाव निवडले गेले: सिंहासन, सेना किंवा विजेतेपद — यांपैकी काहीही आत्म्याला खरोखर हवे असलेले सोडवत नाही; आणि जिंकण्यालायक एकमेव स्पर्धा पूर्णपणे आतच लढली जाते. शिखरजीकडे जाणारे यात्रेकरू, जिथे त्यांनी आणि इतर अनेक तीर्थंकरांनी आपली अंतिम कर्मे गळून टाकली त्या शिखराकडे चढताना, अनेकदा विचार करतात की पर्वत स्वतः बलवानांना दुर्बलांपेक्षा कोणताही फायदा देत नाही. प्रत्येक यात्रेकरू, त्यांची सांसारिक स्थिती काहीही असो, त्याच दोन पायांवर त्याच वाटेने चढतो — अजितनाथांच्या स्वतःच्या शिकवणीत वर्णिलेल्या समतेची ही एक छोटी प्रतिध्वनी आहे.