અજિતનાથ, અજેય તીર્થંકર

જૈન પરંપરા દરેક તીર્થંકરના જીવનમાં પાંચ વળાંકોને, પંચકલ્યાણકોને, બ્રહ્માંડીય ઉત્સવના પ્રસંગો તરીકે ચિહ્નિત કરે છે: ગર્ભાધાન, જન્મ, ત્યાગ (દીક્ષા), સર્વજ્ઞતાની પ્રાપ્તિ (કેવળ જ્ઞાન), અને અંતિમ મુક્તિ (નિર્વાણ). અજિતનાથનું જીવન આ પાંચેયમાંથી વારાફરતી પસાર થતું હોવાનું સ્મરણ કરાય છે, તેમના ગર્ભાધાન પહેલાંના હાથીના સ્વપ્નથી શરૂ કરીને, દાયકાઓ બાદ તેમની તપસ્યાને મુગટ પહેરાવતી મુક્તિ સુધી. જૈન મંદિરો અને ઉત્સવો સદીઓથી આ તીર્થંકર માટે, દરેક તીર્થંકર માટે જેમ, આ જ પાંચ ક્ષણોનું સ્મરણ કરતા રહ્યા છે, તેમને અલગ ચમત્કારો તરીકે નહીં પરંતુ દરેક મુક્ત આત્માના જીવન દ્વારા ધારણ કરાતા ઓળખી શકાય તેવા આકાર તરીકે ગણીને.

ઋષભનાથે જૈન માર્ગની સ્થાપના કરી અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો ત્યારબાદ ઘણા સમય પછી, કાળચક્ર યુગોમાંથી પસાર થતું રહ્યું; અંતે પવિત્ર નગરી અયોધ્યામાં, ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા જિતશત્રુ અને રાણી વિજયાને સુવર્ણ વર્ણનો પુત્ર પ્રાપ્ત થયો. તેમનું જીવન, તેમની પહેલાં અને પછી થયેલા તીર્થંકરોની જેમ, કલ્પસૂત્રમાં નોંધાયેલું છે અને આચાર્ય હેમચંદ્રના ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્રના બીજા પર્વમાં ફરીથી કહેવાયું છે. તેમના જન્મ પહેલાં, પરંપરા માને છે કે રાણી વિજયાએ તીર્થંકરના ગર્ભાધાનનો સંકેત આપતાં ચૌદ શુભ સ્વપ્નોમાંના એકમાં હાથી જોયો હતો. બાળકનું નામ અજિત રાખવામાં આવ્યું — અપરાજિત, જેને કોઈ જીતી ન શકે — કારણ કે યુવાન રાજકુમાર તરીકે પણ કૌશલ્ય, શક્તિ કે સદ્ગુણની કોઈ સ્પર્ધા તેમને હરાવી શકતી ન હતી. આ ગુણ, તેનો અંતિમ અર્થ શું થશે તે આસપાસના લોકો સમજે તે ઘણા પહેલાંથી તેમને અલગ પાડતો હતો.

ઘણા પછીના તીર્થંકરોથી વિપરીત, જેમનાં રાજકુમાર તરીકેનાં વર્ષો એક જ નાટકીય ત્યાગથી ચિહ્નિત છે, અજિતનાથનું જીવન એક સ્થિર, ઓછું ગહન નહીં એવો માર્ગ અનુસરતું હતું. તેમનું શાસન ન્યાય અને સંયમ માટે નોંધપાત્ર હતું, અને ત્યારબાદ જન્મથી જ તેમના નામે જે મુક્તિનું વચન આપ્યું હતું તે તરફ એ જ અડગ સંકલ્પ આવ્યો. ઘણાં વર્ષો સુધી સારી રીતે રાજ કરીને અને સાંસારિક ફરજો પૂરી કરીને, તેમણે સિંહાસન છોડ્યું, તપસ્વી માર્ગ અપનાવ્યો અને કઠોર તપ કર્યું — એવું તપ જેની તૈયારી પ્રખ્યાત રીતે અપરાજિત રાજકુમાર તરીકેના તેમના પૂર્વજીવને ખરેખર આપી ન હતી. તેમની અજેયતા, જૈન આચાર્યો ભાર મૂકે છે તેમ, ક્યારેય હરીફ રાજાઓને હરાવવા વિશે ન હતી. તે ક્રોધ, અભિમાન, કપટ અને લોભ એ આંતરિક શત્રુઓ પર મેળવાતી ઘણી કઠિન વિજય વિશે હતી — જે દરેક આત્માને પુનર્જન્મના ચક્રમાં બાંધી રાખે છે. કોઈ પણ સેના, ગમે તેટલી કુશળ હોય, આત્માના વતી આ ખાસ યુદ્ધ ક્યારેય જીતી શકતી નથી.

સતત ધ્યાન અને આત્મ-નિયંત્રણ દ્વારા, અજિતનાથે કેવળજ્ઞાન — સંપૂર્ણ અને સર્વજ્ઞ જ્ઞાન — પ્રાપ્ત કર્યું. ઋષભનાથે પ્રથમ નિર્ધારિત કરેલા ચતુર્વિધ માર્ગનો તેમણે ઉપદેશ આપવાનું શરૂ કર્યું, એક નવા યુગ માટે એ જ અહિંસા, સત્ય અને આત્મ-સંયમના શિસ્તને ફરી દૃઢ કર્યા, જે પ્રથમ તીર્થંકરથી જ જૈન આચરણનો આધાર હતા; તેમની અભિવ્યક્તિને તે સ્થાપક દૃષ્ટાંતથી દૂરની એક પેઢી માટે અનુકૂળ બનાવી. તેમણે સાધુ અને સાધ્વીઓનો વિશાળ સંઘ સ્થાપ્યો, અને તેમની સાથે ગૃહસ્થ અનુયાયીઓના સમુદાયનું પણ માર્ગદર્શન કર્યું, ચતુર્વિધ સંઘને એક જ જીવંત સમુદાય તરીકે જાળવી રાખ્યો, નહીં કે ચાર અલગ જૂથો પોતપોતાની રીતે માર્ગ અનુસરે. પરંપરા માને છે કે તેઓ બોંતેર લાખ પૂર્વ સુધી જીવ્યા — જૈન બ્રહ્માંડવિજ્ઞાનની ગણતરીમાં પણ લગભગ અકલ્પનીય અવધિ. તે જૈન પરંપરા પોતાના પ્રારંભિક તીર્થંકરોનાં કાર્યો જે વિશાળ કાળમાનમાં મૂકે છે તેનો પુરાવો છે, એ સમયથી જ્યારે મનુષ્યનું આયુષ્ય આજના જેટલું ટૂંકું થયું તે પહેલાં વિશ્વ પોતાના આદિ યુગની સરળતા અને સમૃદ્ધિ ઘણું વહન કરતું કહેવાતું હતું.

જૈન ટીકાકારો અજિતનાથના પોતાના નામમાં રહેલા વિરોધાભાસ તરફ વારંવાર પાછા ફરે છે: એક રાજકુમાર જે, દુનિયાના દરેક માપદંડ પ્રમાણે, શસ્ત્ર કે કૌશલ્યની સ્પર્ધાઓમાં હરાવી શકાય તેમ ન હતો, છતાં તેણે સમજ્યું કે આવી જીત કાયમી મૂલ્યની કોઈ બાબતનો નિકાલ કરતી નથી. રાજા પોતાનું સિંહાસન વધુ શક્તિશાળી સેનાને કારણે ગુમાવી શકે છે, અને ચેમ્પિયન આખરે પોતાનાથી વધુ કુશળ પ્રતિસ્પર્ધીનો સામનો કરી શકે છે. પરંતુ જૈન ઉપદેશ જે ચાર આંતરિક શત્રુઓનાં નામ આપે છે — ક્રોધ, અભિમાન, કપટ અને લોભ — તેમને શક્તિ કે ચતુરાઈથી બિલકુલ હરાવી શકાતા નથી. તેઓ માત્ર આત્મ-નિયંત્રણના ધીમા, આકર્ષણવિહીન કાર્યને જ વશ થાય છે, જે અજિતનાથે હાથમાં લીધું, એ વારંવાર સાબિત કર્યા પછી કે કોઈ બાહ્ય સ્પર્ધામાં સાબિત કરવા જેવું કંઈ બાકી ન હતું.

અજિતનાથે હાલના ઝારખંડના શિખરજીના પવિત્ર શિખરો પર અંતિમ મુક્તિ, મોક્ષ, પ્રાપ્ત કર્યો — એ જ પૂજ્ય પર્વત જ્યાં અન્ય અનેક તીર્થંકરોએ પણ સમય જતાં પોતાનાં અંતિમ કર્મો ખેરવ્યાં. તેમનું પ્રતીક, હાથી, તેમના જન્મ પહેલાંના સ્વપ્નને અને એક એવા મનની સ્થિર, અડગ શક્તિને યાદ કરાવે છે જેણે માત્ર પ્રતિસ્પર્ધીને હરાવવાને બદલે પોતાની જાત પર કાબૂ મેળવ્યો હતો.

આજે પણ, જૈન ભક્તો અજિતનાથનું નામ લઈને યાદ કરે છે કે સાચી અજેયતા દુનિયાની સ્પર્ધાઓમાં નહીં, પણ પોતાની આંતરિક નબળાઈઓને ક્યારેય જગ્યા ન આપવામાં રહેલી છે. આ એવી જીત છે જે કોઈ હરીફને હરાવ્યા વિના રહેતી નથી, કારણ કે તે ક્યારેય બીજા કોઈ વ્યક્તિ સામે લડાઈ જ ન હતી. જૈન તીર્થયાત્રાધામોમાં તેમને સમર્પિત મંદિરો તેમને ધ્યાનમાં બેઠેલા દર્શાવે છે, તેમની પ્રતિમાના આધાર પર હાથી કોતરેલો હોય છે. તેમના સન્માનમાં રચાયેલાં સ્તવનો એ જ વિચાર તરફ વારંવાર પાછાં ફરે છે જે માટે તેમનું નામ પસંદ કરાયું હતું: સિંહાસન, સેના કે વિજેતાપદ — આમાંનું કોઈ પણ આત્માને ખરેખર જે જોઈએ છે તેનો નિકાલ કરતું નથી, અને જીતવા યોગ્ય એકમાત્ર સ્પર્ધા સંપૂર્ણપણે અંદર લડાય છે. શિખરજીના યાત્રાળુઓ, એ શિખર તરફ ચડતાં જ્યાં તેમણે અને અનેક અન્ય તીર્થંકરોએ પોતાનાં અંતિમ કર્મો ખેરવ્યાં, ઘણી વાર વિચારે છે કે પર્વત પોતે બળવાનને નિર્બળ પર કોઈ લાભ આપતો નથી. દરેક યાત્રાળુ, તેમની સાંસારિક સ્થિતિ ગમે તે હોય, એ જ બે પગે એ જ માર્ગ ચડે છે — અજિતનાથના પોતાના ઉપદેશમાં વર્ણવેલી સમાનતાનો એક નાનો પડઘો.