અજિત અને શાંતિ સ્તુતિ

આ સ્તોત્ર જૈન ધર્મના બે તીર્થંકરો – અજિતનાથ (બીજા તીર્થંકર) અને શાંતિનાથ (સોળમા તીર્થંકર) – ની સ્તુતિ કરે છે. ‘અજિય’ અને ‘સંતિ’ એ અનુક્રમે તેમના નામોના પ્રાકૃત રૂપ છે. આ બંને તીર્થંકરોને ‘જિણવર’ (શ્રેષ્ઠ જિન) અને ‘વૃષભ’ (શ્રેષ્ઠ, સાંઢ જેવા બળવાન) જેવા ઉપાધિઓથી સંબોધવામાં આવ્યા છે.

આ સ્તોત્ર પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયું છે, જે જૈન આગમોની મુખ્ય ભાષા છે. તેમાં ૧૧ કડીઓ છે, જેમાં દરેક કડીમાં બે ચરણો છે. પ્રથમ ચરણમાં અજિતનાથની અને બીજામાં શાંતિનાથની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે, પણ કેટલીક કડીઓમાં ક્રમ ઉલટાવીને પણ સ્તુતિ કરી છે. આ એક સરળ, પુનરાવર્તિત પ્રાર્થના છે જે ભક્તિ અને શ્રદ્ધા પર કેન્દ્રિત છે.

દરેક કડીમાં ‘ભવ-સાયર-તારણ-મત્તણો’ શબ્દ આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘જે સંસારરૂપી સાગરથી પાર ઉતારનાર માટે’ અથવા ‘જે ભવસાગર તરવાનું સાધન છે’. જૈન દર્શનમાં સંસારને દુઃખના સાગર તરીકે જોવામાં આવે છે, અને તીર્થંકરો તેને પાર કરવા માટેનું વહાણ અથવા નાવ સમાન છે. આ સ્તોત્રનો ઉદ્દેશ્ય તેમની સ્તુતિ કરીને આ મોક્ષમાર્ગને યાદ કરાવવાનો છે.

સ્તોત્રમાં ‘જિણ-વર-વૃષભ’ અને ‘જિણ-વર-વર-વૃષભ’ જેવા શબ્દો વારંવાર આવે છે. ‘જિણ’ એટલે ‘જિન’ (વિજયી), ‘વર’ એટલે શ્રેષ્ઠ, અને ‘વૃષભ’ એટલે સાંઢ અથવા બળવાન. આ ઉપાધિ તીર્થંકરોના શ્રેષ્ઠત્વ અને બળને દર્શાવે છે. ખાસ કરીને ‘વૃષભ’ શબ્દ પ્રથમ તીર્થંકર ઋષભદેવની યાદ અપાવે છે, પણ અહીં તે સામાન્ય ઉપાધિ તરીકે વપરાયો છે.

સ્તોત્રની શરૂઆત ‘પણામિ’ (નમન કરું છું) અને અંત ‘નમામિ’ (નમન કરું છું) થી થાય છે. દરેક કડીમાં ‘નમો’ અથવા ‘નમામિ’ શબ્દ દ્વારા ભક્તિભાવ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. આ સ્તોત્ર સંભવતઃ પ્રતિક્રમણ અથવા સ્તવનના ભાગરૂપે ગાવામાં આવતું હશે. તેમાં કોઈ જટિલ વર્ણન નથી, પરંતુ શુદ્ધ ભક્તિ અને સ્મરણ દ્વારા મોક્ષની ઈચ્છા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.